حقوق بشر اسلامی در جهان امروز

« حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی؛ بازآفرینی عدالت در جهان متناقض و پیوندی الهی در عصر بحران انسانیت »

به قلم : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه:

چهاردهم مرداد ، در تاریخ حقوق بشر اسلامی، یادآور روزی است که جهان اسلام در سال ۱۹۹۰ با صدور «بیانیه قاهره» کوشید تاصدای عدالت، کرامت و معنویت را در فضای سلطه گر و سکولار حاکم بر نظام حقوق بشر بین المللی طنین انداز کند. این روز، فرصتی طلایی است تا از نو، نسبت خود را با مفهوم «کرامت انسان» در تراز آموزه های وحیانی و اقتضائات جهانی بازاندیشی کنیم.

همچنین در این روز مهم یعنی چهاردهم مردادماه، یادآور تصویب «بیانیه حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی» در سال ۱۹۹۰ ( مطابق با ۱۴ مرداد ۱۳۶۹ ) در سازمان همکاری اسلامی (OIC) است. این روز فرصتی است تا بار دیگر مفهوم کرامت انسانی و حقوق بشر را نه تنها از منظر غربی، بلکه از نگاه غنی تمدن اسلامی و آموزه های قرآنی تحلیل کنیم. در جهانی که گاه حقوق بشر به ابزاری سیاسی بدل می شود، ارائه یک قرائت انسانی، الهی و غیرابزاری از حقوق بشر امری ضروری و تاریخی است .

مضافا در ادامه مبحث مقدمه ، کرامت انسانی و به تبع آن، حقوق بشر یکی از اصطلاحات پرکاربردی است که کرامت انسانی و به تبع آن، حقوق بشر یکی از اصطلاحات پرکاربردی است که بعد از جنگ جهانی دوم و شروع به کار سازمان ملل متحد در سال 1945 به مجموعه واژگان رجال سیاسی جهان را پیدا کرد.

حقوق بشر در مفهوم سیاسی، مجموعه حقوقی است که به ساکنان یک کشور، اعم از بیگانه و تبعه در مقابل دولت داده می شود و شامل مجموعه ­ای از حقوق مدنی و سیاسی مثل آزادی، برابری و مقاومت در برابر تجاوز و تعدی و مصونیت جان و مال و خانه است.

حقوق بشر، حداقل حقوقی است که انسان در هرجا که هست باید از آن برخوردار باشد. البته این مفهوم عمیق در دهه­ های اخیر همواره از سوی دول استعمارگر و صاحب قدرت به عنوان حربه ای برای اعمال فشار و سلطه بر کشورهای دیگر به ویژه کشورهای اسلامی استفاده کرده اند.

اعلامیه حقوق بشر اسلامی و اعلامیه جهانی حقوق بشر،هر دو بر شرافت و کرامت ذاتی انسان تاکید دارند؛ گرچه در برخی موارد اختلاف و در مواردی شباهت وجود دارد. نادیده­ گرفته شدن ابعاد معنوی احکام اسلامی و پرداختن صرف به جنبه­ های مادی و طبیعی حیات بشری در اعلامیه جهانی حقوق بشر از ایراداتی بود که مسلمانان به بندهای این اعلامیه وارد کردند و همین نقص­ ها، کشورهای اسلامی را بر آن داشت تا در چارچوب سازمان کنفرانس اسلامی قوانینی برای جنبه حقوق بشری بر اساس دین اسلام تدوین و تصویب کنند. از این رو، سازمان کنفرانس اسلامی در 5 اوت سال 1990 در نشست قاهره اعلامیه اسلامی حقوق بشر را در سطح دولت­ های اسلامی به تصویب رساند.

از سال 2008 نیز بنا به پیشنهاد ایران و تصویب کشورهای اسلامی در سازمان کنفرانس اسلامی، پنجم اوت مقارن با 14 مرداد هرسال به عنوان «روز حقوق بشر اسلامی و کرامت انسانی» نامگذاری شد تا بدین طریق هر ساله در سطوح داخلی کشورهای اسلامیتوجه لازم در زمینه حقوق بشر و راهکارهای ارتقاء و اجرائی کردن آن به عمل آید.

محتوای اعلامیه­ های منتشر شده مجمع حقوق بشر سازمان ملل نشان می­ دهد که علت و انگیزه اصلی تهیه کنندگان این حقوق، اهمیت توجه به کرامت انسان­ ها با هدف کاستن از آلام بشریت و نگرانی­ های ناشی از جنگ­ های خانمان سوز به ویژه بعد از جنگ جهانی دوم بوده است.  البته بررسی اعلامیه حقوق بشر جهانی و حقوق بشر اسلامی، موارد اشتراک این دو اعلامیه را مشخص کرده است عبارتنداز: حق حیات، حق کرامت، حق آزادی، حق مساوات، حق مالکیت و از سوی دیگر تفاوت­ ها در تعریف خدا محوری یا انسان محوری، درتعیین حق آزادی، حق حفاظت و نگهداری از افراد بی گناه و مذهب سبب افتراق این دو اعلامیه از یکدیگر شده است.

کرامت انسانی از آن جهت حائز اهمیت است که خود، پایه و اساس بسیاری از حقوق و امتیازات و تکالیف انسانی شناخته می شود. نه صرفا به عنوان یک حق یا مجموعه ای از حقوق غیرقابل سلب و انتقال، بلکه محور و مبنای حقوق بشر تلقی می شود و پیشرفت و توسعهپایدار در هر جامعه مستلزم رعایت آن است. در صورت عدم توجه به این اصل و التزام عملی به آثار آن، ارزش هایی چون عدالت، آزادی،برابری و صلح در روابط داخلی و بین المللی معنا و مفهوم خود را از دست خواهد داد. حقوق عدیده ای که در مواد مختلف اعلامیه جهانی حقوق بشر و با تفصیل بیشتر در میثاقین و سایر اسناد حقوق بشری آمده است، اساسا برگرفته از شناسایی اصل کرامت و شرافت انسانی و قائل بودن به وجود این کرامت برای همه انسان ها به هنگام تولد می باشد. خداوند در قرآن کریم به صراحت به این خصوصیت ذاتی بشر اشاره می ­کنند:« و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر و البحر و رزقناهم من الطیبات و فضلناهم علی کثیر ممن خلقناتفصیلا»( آیه 70، سوره اسرا ).

۱. مبانی قرآنی و الهی حقوق بشر اسلامی

در اسلام، کرامت انسان نه حاصل اراده جمعی یا نظام سیاسی، بلکه نتیجه آفرینش الهی است. قرآن کریم با صراحت از کرامت ذاتی انسان سخن گفته و آن را مطلق، همگانی و جهان شمول می داند:

«ولقد کرمنا بنی آدم…» (اسراء/۷۰)

ما فرزندان آدم را کرامت بخشیدیم و آنان را بر بسیاری از مخلوقات برتری دادیم.

در قرآن، محور حقوق بشر:

• حفظ جان انسان: «من قتل نفسا… فکانما قتل الناس جمیعا» (مائده/۳۲)

• آزادی اندیشه: «لا اکراه فی الدین…» (بقره/۲۵۶)

• عدالت اجتماعی: «ان الله یامر بالعدل…» (نحل/۹۰)

• برابری نژادی: «ان اکرمکم عند الله اتقاکم…» (حجرات/۱۳)

مبنای حقوق بشر اسلامی، تکریم انسان به مثابه خلیفه الله است، نه صرفا یک موجود مصرف گرا یا تابع قراردادهای اجتماعی.

۲. مصادیق بین المللی و چالش های معاصر حقوق بشر

در دنیای امروز، بسیاری از چالش ها، نشانگر شکست رویکردهای صرفا لیبرال و سکولار به حقوق بشرند:

مصداق چالش حقوق بشر اسلامی چه می گوید؟

فلسطین : قتل عام، کوچ اجباری، آپارتاید دفاع از مظلوم واجب شرعی و اخلاقی است

میانمار : نسل کشی مسلمانان روهینگیا حمایت از اقلیت های دینی در چارچوب کرامت انسانی

یمن : تحریم های بشردوستانه، قحطی اصل ممنوعیت مجازات دسته جمعی غیرنظامیان

مهاجران : در مدیترانه غرق شدن، بی پناهی، نژادپرستی اصل تکریم مهاجر و پذیرش انسان در تراز اخلاقی

اسلام هراسی در غرب تبعیض، نفرت پراکنی، محدودیت حجاب آزادی دینی و مصونیت عقیده در فقه اسلامی

۳. دستاوردهای بیانیه حقوق بشر اسلامی

با وجود همه فشارهای سیاسی و رسانه ای، بیانیه حقوق بشر اسلامی منشا تحرکات حقوقی، علمی و بین المللی مهمی بوده است:

• ایجاد گفتمان بدیل حقوق بشر با مبنای اسلامی

• ایجاد شبکه حقوق دانان اسلامی در OIC و دانشگاه ها

• ارتقاء آگاهی حقوقی در جوامع مسلمان با محور کرامت

• تدوین اسناد منطقه ای در حوزه حقوق زنان، کودکان، خانواده و اقلیت ها

• بازخوانی فقه اجتماعی با محور عدالت، کرامت و آزادی معقول

۴. وظایف دولت های اسلامی

دولت های عضو سازمان همکاری اسلامی باید فراتر از صدور بیانیه، وارد عرصه کنش های نظام مند، شفاف و موثر شوند:

تدوین قوانین داخلی منطبق با کرامت انسانی

اصلاح دستگاه قضایی برای تضمین حقوق متهم، اقلیت و زن

توسعه نهادهای آموزش حقوق بشر اسلامی در مدارس و دانشگاه ها

برقراری عدالت اقتصادی و مبارزه با فقر و تبعیض

مشارکت فعال در سازمان های بین المللی برای دفاع از حقوق مظلومان مسلمان و غیرمسلمان

۵. وظایف نهادهای بین المللی و سازمان ملل متحد

سازمان ملل، شورای حقوق بشر و نهادهای وابسته موظف اند به چند اصل کلیدی پایبند باشند:

پرهیز از استانداردهای دوگانه

به رسمیت شناختن مدل های حقوق بشری مبتنی بر فرهنگ ها و ادیان گوناگون

تضمین مشارکت نهادهای اسلامی در فرآیندهای تصمیم گیری حقوق بشری

حمایت از حق توسعه، رفع فقر، آموزش و سلامت برای جهان اسلام

مقابله با اسلام هراسی، نژادپرستی و ترویج نفرت

۶. کرامت انسانی، کلید حل بحران های نوظهور جهانی

امروزه چالش هایی چون هوش مصنوعی، مهاجرت اقلیمی، جنگ های نیابتی، بی معنایی زندگی، تنهایی بشر و بحران خانواده، نیازمندبازگشت به یک گفتمان کرامت محور هستند؛ جایی که انسان نه ابزار تولید و مصرف، بلکه موجودی معنوی، فطری و مسئول است.

حقوق بشر اسلامی ظرفیت دارد تا الگوی جدیدی برای صلح پایدار، عدالت جهانی و زندگی بامعنا ارائه دهد.

نتیجه گیری: بازسازی آینده با الهام از کرامت انسان

چهاردهم مرداد تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ زنگ بیدارباشی است برای ملت ها، دولت ها و نهادهای جهانی. کرامت انسانی دراسلام، نه تعارف یا شعار، بلکه حقیقتی الهی است که می تواند مبنای جهانی تازه برای همزیستی، عدالت و آزادی معقول باشد.

پیشنهادهای راهبردی :

راه اندازی «مرکز جهانی کرامت انسانی» در یکی از کشورهای اسلامی

بازنگری در متون درسی حقوق بشر در کشورهای مسلمان

گفت وگوی حقوقی بین المللی میان متخصصان حقوق بشر اسلامی و غربی

تدوین منشور حقوق بشر اسلامی برای فضای دیجیتال و هوش مصنوعی

تشکیل «دادگاه اسلامی کرامت انسان» برای رسیدگی به جرائم علیه بشریت در کشورهای اسلامی

سخن پایانی :

امروز، در جهانی گرفتار ظلم، تبعیض و تناقض های بشری، ندای قرآن کریم برای کرامت انسان همچون نوری در تاریکی است. ما وارثان مکتبی هستیم که از آزادی اندیشه تا حرمت خون، از عدالت اقتصادی تا حقوق اقلیت ها، همگی را در پرتو توحید تبیین کرده است.

بیایید «کرامت» را از متن کاغذ به متن زندگی بیاوریم؛

از مکه تا مادرید، از کابل تا پاریس، از سنندج تا ژنو.