تحلیل ژئوکلیماتیک و اکولوژیک پیش بینی بارش فصول پاییز و زمستان ۱۴۰۵ و پیامدهای آن بر منابع طبیعی ایران

ایران با میانگین بارش سالانه تقریبی ۲۴۰ میلی متر در زمره کشورهای خشک و نیمه خشک جهان قرار دارد که ۸۰ تا ۹۰ درصد نزولات جوی آن در فصول سرد رخ می دهد. بر اساس تازه ترین خروجی مدل های اقلیمی و گزارش سازمان جهانی هواشناسی (WMO)، احتمال استمرار فاز گرم انزو (النینو) در سال ۲۰۲۶ تا پاییز و زمستان به بیش از ۹۰ درصد می رسد. این پدیده به همراه تضعیف سامانه های مونسونی، سیگنال اصلی شکل گیری رژیم بارشی فراتر از نرمال در پاییز پیش رو است.
نقشه های پیش بینی فصلی سازمان هواشناسی کشور نشان می دهد که پاییز ۱۴۰۵ با بارش هایی فراتر از نرمال در کل کشور همراه خواهد بود که اوج آن در بازه فشرده ۱۰ مهر تا ۱۰ آبان متمرکز است. در مقابل، زمستان ساختاری دوگانه دارد؛ دی ماه وضعیتی نرمال تا افزایشی دارد، اما در بهمن ماه ۱۴۰۵ افت بارش و وقفه های بارشی در پهنه های مرکزی و شرقی کشور پیش بینی شده است.
مراتع کشور با وسعت ۸۵ میلیون هکتار، بازتاب دهنده مستقیم این نوساناتند. مدل های پاسخ اکوسیستم نشان می دهند که بیش از ۸۰ درصد واریانس تغییرات شاخص سطح برگ (LAI) در پهنه های مرتعی به طور مستقیم با شاخص بارش استانداردشده (SPI) همبستگی دارد. بارش مطلوب مهر و آبان با نفوذ عمقی در خاک، جوانه زنی و استقرار پوشش گیاهی را در مراتع زاگرسی و البرزی تحریک کرده و تولید علوفه را ارتقا می دهد. با این حال، پبش بینی میشودافت بارش بهمن ماه در مراتع بیابانی مرکزی و شرقی (استان های یزد، سمنان، خراسان ها و اصفهان)، موجب تنش شدید رطوبتی در مرحله رویشی، کاهش بیوماس و بحران تعلیف دام می شود.
وقوع خشکی در بهمن ماه در کانون های بحرانی بیابان زایی (که دارای حساسیت بالا تا بسیار بالا هستند) رطوبت سطحی خاک را تخلیه کرده و پوشش گیاهی ضعیف شده را از بین می برد. این پدیده خاک را مستعد فرسایش بادی کرده و به فعال سازی کانون های طوفان های گردوغبار می انجامد؛ مشابه آنچه مطالعات آئروسل خاورمیانه (Klingmüller et al., 2016) بر نقش مخرب افت رطوبت خاک در تشدید ریزگردها تاکید کرده اند. از سوی دیگر، رگبارهای متمرکز پاییزی در اراضی فاقد پوشش، خطر فرسایش آبی و آبکندزایی را تشدید می کنند.
بر اساس داده های FAO، تولید کل غلات ایران در سال ۲۰۲۵ با افت ۱۰ درصدی نسبت به میانگین پنج ساله به ۲۰ میلیون تن و گندم زمستانه به ۱۲.۵ میلیون تن (کاهش ۱۲ درصدی) رسید. با این وجود، بارش پاییزه ۱۴۰۵ شرایط را برای کشت دیم بهبود داده و برآوردهای کارشناسی حاکی از جهش تولید گندم در سال ۱۴۰۶ به ۱۳.۷ میلیون تن (افزایش ۱.۷ میلیون تنی) است. در بخش منابع آب، آمار شرکت مدیریت منابع آب ایران در مرداد ۱۴۰۵ نشان می دهد ورودی کل آب به سدها با ۷۴ درصد رشد به ۴۵.۷۴ میلیارد مترمکعب و حجم مخازن با ۳۷ درصد رشد به ۳۰.۸۹ میلیارد مترمکعب (میانگین پرشدگی ۶۰ درصد) رسیده است. با این وجود، پایداری شکننده ۶ سد مهم کشور (مانند لار و دوستی) با پرشدگی کمتر از ۱۰ درصد، گویای لزوم تداوم مدیریت سخت گیرانه منابع آب است.
​نتیجه گیری:
پیش بینی بارش ۱۴۰۵ پنجره ای فرصت ساز برای ترمیم نسبی مراتع و کشت دیم است، اما با توجه به کسری انباشته سال های گذشته و تهدیدهای بیابان زایی زمستانه، عبور از بحران نیازمند مدیریت یکپارچه اکولوژیک، پایش لحظه ای با سنجش از دور و تقویت سازگاری اقلیمی خواهد بود.