راهبردهای پدافند غیرعامل در امنیت غذایی ایران؛ درس هایی از تجارب جهانی در شرایط جنگ

جنگ تحمیلی سوم، اگرچه فشارهای بی سابقه ای بر نظام تامین غذایی ایران وارد ساخت، اما با تکیه بر راهبردهای هوشمندانه پدافند غیرعامل، صنعت غذا در ایران حتی برای یک ساعت متوقف نشد و چرخ تولید بدون وقفه به کار خود ادامه داد. دستیابی به خودکفایی ۸۵ درصدی در تامین امنیت غذایی با تولید ۱۹٫۵ میلیون تن غلات در سال ۲۰۲۵، حفظ کامل ذخایر راهبردی بدون نیاز به مصرف آنها در طول جنگ، و توزیع دو میلیون تن کود اوره میان کشاورزان (۲۵ درصد بیشتر از سال قبل) نمونه هایی از موفقیت این راهبردهاست. با الهام از الگوی «امنیت جامع» فنلاند که از دهه ۱۹۲۰ شرکت های بزرگ مواد غذایی را به نگهداری ذخایر راهبردی آرد، شکر و روغن در انبارهای زیرزمینی مجهز به ژنراتورهای اضطراری ملزم کرده است، ایران می تواند با مشارکت بخش خصوصی در قالب «کمیته های آمادگی»، شبکه ای از ذخایر غیرمتمرکز در سطح استان ها ایجاد کند. تجربه سوئد در اختصاص ۵۷۵ میلیون کرون (۶۰ میلیون دلار) برای ایجاد اولین ذخایر اضطراری غلات در مناطق شمالی با استفاده از مدل گردش موجودی و انعقاد قرارداد با شرکت های خصوصی، الگویی کارآمد برای مدیریت ذخایر راهبردی ایران با رویکرد چرخشی و جلوگیری از فساد کالاهاست. از سیستم سه سطحی قطر (ذخیره ۱۱ کالای اساسی به میزان ۲ تا ۸ ماه در «سبد زرد»، ۹ کالای اضطراری به میزان ۳ ماه در «سبد قرمز»، و ۱۳ نوع نهاده کشاورزی به میزان ۲ تا ۸ ماه) و سیستم هشدار یکپارچه با واکنش ۴۸ ساعته، ایران می تواند برای تکمیل زنجیره تامین نهاده های استراتژیک و ایجاد سامانه پایش و هشدار زودهنگام الگوبرداری کند. چین با پیشینه ای کهن در ذخیره سازی غلات (از «انبار همیشه نرمال» در سال ۴۹۸ میلادی تا ظرفیت استاندارد بیش از ۷۳۰ میلیون تن امروز) و برنامه «انبارهای سبز» برای کاهش تلفات به زیر ۱ درصد، نشان می دهد که سرمایه گذاری در فناوری های نوین نظیر انبارهای غشایی با پشتیبانی هوا، دروازه های بازرسی هوشمند با هوش مصنوعی و ربات های تسطیح خودکار، می تواند کارایی ذخیره سازی را به طور چشمگیری افزایش دهد. بر این اساس، راهبردهای پیشنهادی برای ایران شامل: تنوع بخشی به مبادی تامین نهاده ها از طریق استفاده از بنادر شمالی و مسیرهای ریلی جایگزین، ایجاد «دفاتر محلی امنیت غذایی» و «کمیته های تامین و توزیع» در سطح استان ها با بودجه مستقل تاب آوری، توسعه کشاورزی شهری و احیای زمین های رها شده، ایجاد ذخایر خرد در سطح شهر و روستا، تعریف مراکز تغذیه اضطراری، تکمیل شبکه های داوطلبی، ایجاد بانک داده امنیت غذایی محل ای، و تفویض اختیارات مشخص به استانداری ها؛ همچنین نهادینه سازی دانش پدافند غیرعامل در میان کارشناسان کشاورزی و تدوین «نقشه تجاری جدید» برای دوران پساجنگ، از جمله اقدامات کلیدی برای ارتقای تاب آوری نظام تامین غذایی کشور در برابر تهدیدات آینده است.