اکسید نیتروز؛ گاز گلخانه ای خاموشی که آینده زمین را تهدید می کند.

اکسید نیتروز؛ گاز گلخانه ای خاموشی که آینده زمین را تهدید می کند:
در سال های اخیر، توجه افکار عمومی و حتی بسیاری از سیاست گذاران عمدتا بر دی اکسیدکربن متمرکز بوده است، در حالی که یکی از خطرناک ترین گازهای گلخانه ای، یعنی اکسید نیتروز (N₂O)، کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس گزارش های برنامه محیط زیست سازمان ملل متحد (UNEP) و هیئت بین دولتی تغییر اقلیم (IPCC)، اکسید نیتروز از نظر توان گرمایش جهانی، در بازه زمانی ۱۰۰ ساله، حدود ۲۷۳ برابر قوی تر از دی اکسیدکربن است و علاوه بر آن، یکی از مهم ترین مواد تخریب کننده لایه استراتوسفری اوزون در قرن حاضر محسوب می شود. این ویژگی، اکسید نیتروز را به گازی با دو اثر همزمان بر سامانه اقلیم و جو زمین تبدیل کرده است.
منابع طبیعی انتشار اکسید نیتروز همواره وجود داشته اند، اما طی چند دهه اخیر، فعالیت های انسانی موجب افزایش چشمگیر غلظت این گاز در جو شده است. مهم ترین عامل این افزایش، مصرف بی رویه کودهای نیتروژنی در کشاورزی، مدیریت نامناسب کودهای دامی، سوزاندن بقایای گیاهی، برخی صنایع شیمیایی و احتراق سوخت های فسیلی است. در واقع، بخش کشاورزی سهم عمده ای از انتشار جهانی اکسید نیتروز را به خود اختصاص داده و همین موضوع، ضرورت بازنگری در شیوه های مدیریت نیتروژن را بیش از گذشته آشکار ساخته است.
نکته قابل تامل آن است که بخش قابل توجهی از نیتروژن مصرفی در مزارع هرگز توسط گیاه جذب نمی شود. این نیتروژن اضافی از طریق فرآیندهای میکروبی خاک، به اکسید نیتروز تبدیل شده و وارد اتمسفر می شود. بنابراین، افزایش مصرف کودهای شیمیایی لزوما به معنای افزایش تولید محصولات کشاورزی نیست؛ بلکه در بسیاری از موارد، تنها موجب کاهش بهره وری اقتصادی، آلودگی منابع آب، تخریب کیفیت خاک و تشدید تغییرات اقلیمی می شود.
امروزه پژوهش های علمی نشان می دهند که می توان با استفاده از مدیریت هوشمند نیتروژن، انتشار این گاز را به میزان قابل توجهی کاهش داد. کاربرد کودها بر اساس نیاز واقعی گیاه، استفاده از کودهای با آزادسازی کنترل شده، به کارگیری بازدارنده های نیتریفیکاسیون، کشاورزی دقیق، تناوب زراعی مناسب، مدیریت بقایای گیاهی و افزایش ماده آلی خاک، از مهم ترین راهکارهایی هستند که ضمن حفظ عملکرد محصولات، موجب کاهش انتشار اکسید نیتروز نیز می شوند. این اقدامات علاوه بر منافع زیست محیطی، هزینه های تولید را نیز کاهش داده و بهره وری مصرف نهاده ها را افزایش می دهند.
برای کشوری مانند ایران که با چالش هایی نظیر کمبود آب، تخریب خاک، بیابان زایی و تغییرات اقلیمی روبه رو است، مدیریت چرخه نیتروژن باید به یکی از اولویت های برنامه ریزی در بخش کشاورزی و منابع طبیعی تبدیل شود. کاهش انتشار اکسید نیتروز نه تنها به تحقق اهداف کاهش انتشار گازهای گلخانه ای کمک می کند، بلکه می تواند در افزایش امنیت غذایی، حفاظت از منابع آب و خاک و ارتقای تاب آوری اکوسیستم های خشک و نیمه خشک نیز نقش موثری ایفا کند.
اکنون زمان آن فرا رسیده است که در کنار مدیریت آب و کربن، مدیریت نیتروژن نیز به عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار شناخته شود. آینده کشاورزی پایدار تنها به میزان تولید وابسته نیست، بلکه به نحوه مدیریت عناصر غذایی و کاهش آثار زیست محیطی آنها نیز بستگی دارد. اکسید نیتروز شاید گازی نامرئی باشد، اما تاثیر آن بر آینده زمین کاملا آشکار و غیرقابل انکار است. این واقعیت، ضرورت توجه بیشتر پژوهشگران، مدیران و سیاست گذاران را به این موضوع مهم دوچندان می کند.