حق آگاهی مصرف کننده از استفاده از هوش مصنوعی در معاملات عنوان: مطالعه تطبیقی حق آگاهی مصرف کننده از استفاده از هوش مصنوعی در انعقاد قراردادها در حقوق اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا و ایران

حق آگاهی مصرف کننده از استفاده از هوش مصنوعی، امروزه به یکی از مهم ترین جلوه های حق بر اطلاع رسانی در حقوق مصرف کننده تبدیل شده است. گسترش استفاده از سامانه های هوش مصنوعی در انعقاد قراردادها، ارائه خدمات، تعیین قیمت، ارزیابی اعتبار مشتریان، پیشنهاد کالا و خدمات و حتی تصمیم گیری درباره انعقاد یا عدم انعقاد قرارداد، موجب شده است که بخش قابل توجهی از تعاملات اقتصادی بدون دخالت مستقیم انسان و از طریق الگوریتم های هوشمند انجام گیرد. اگرچه بهره گیری از این فناوری موجب افزایش سرعت، کاهش هزینه های مبادله و ارتقای کارایی بازار شده است، اما هم زمان عدم شفافیت در عملکرد سامانه های هوش مصنوعی، عدم آگاهی مصرف کننده از ماهیت طرف تعامل، دشواری در شناخت معیارهای تصمیم گیری الگوریتم ها و امکان اعمال تبعیض یا فریب تجاری، چالش های نوینی را برای حقوق مصرف کننده ایجاد کرده است. در چنین شرایطی، حق آگاهی مصرف کننده دیگر صرفا ناظر بر ویژگی های کالا یا خدمت نیست، بلکه اطلاع از استفاده یا عدم استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند انعقاد قرارداد نیز به بخشی از اطلاعات اساسی مورد نیاز مصرف کننده برای اتخاذ تصمیم آگاهانه تبدیل شده است. از منظر اقتصادی نیز شفافیت درباره استفاده از هوش مصنوعی، یکی از ابزارهای کاهش عدم تقارن اطلاعاتی میان عرضه کننده و مصرف کننده محسوب می شود؛ زیرا هر اندازه مصرف کننده شناخت دقیق تری از نحوه اتخاذ تصمیمات قراردادی داشته باشد، احتمال بروز خطا، فریب و سوءاستفاده کاهش یافته و کارایی بازار افزایش می یابد.

در حقوق اتحادیه اروپا، حق آگاهی مصرف کننده از استفاده از هوش مصنوعی در سال های اخیر از مرحله توصیه های اخلاقی فراتر رفته و به تدریج جایگاه الزام آور حقوقی یافته است. مهم ترین تحول در این زمینه، تصویب مقرره هوش مصنوعی اتحادیه اروپا(AI Act) است که نخستین چارچوب جامع تنظیم هوش مصنوعی در جهان به شمار می رود. این مقرره بر مبنای رویکرد مبتنی بر ریسک، استفاده از سامانه های هوش مصنوعی را در حوزه های مختلف طبقه بندی کرده و برای برخی از کاربردها الزامات شفافیت مقرر ساخته است. مطابق مواد مربوط به الزامات شفافیت، هرگاه اشخاص با سامانه ای تعامل کنند که ماهیت آن هوش مصنوعی است، باید در موارد مقرر از این موضوع آگاه شوند، مگر آنکه این امر برای شخص به طور بدیهی قابل تشخیص باشد. هدف از این الزام آن است که مصرف کننده بداند تصمیم یا پاسخ ارائه شده محصول تحلیل انسانی نیست، بلکه توسط الگوریتم اتخاذ شده است. این الزام صرفا جنبه اطلاع رسانی ندارد، بلکه زمینه اعمال سایر حقوق مصرف کننده، از جمله حق اعتراض، حق درخواست بررسی انسانی و حق تصمیم گیری آگاهانه را نیز فراهم می سازد.

در کنار AI Act، دستورالعمل 2005/29/EC درباره رویه های تجاری غیرمنصفانه نیز نقش مهمی در حمایت از حق آگاهی مصرف کننده ایفا می کند. این دستورالعمل هرگونه حذف اطلاعات اساسی یا ارائه اطلاعات گمراه کننده را که بتواند رفتار اقتصادی مصرف کننده را تحت تاثیر قرار دهد، رویه ای غیرمنصفانه تلقی می کند. اگر استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند انعقاد قرارداد یا تعیین شرایط معامله، اطلاعاتی باشد که آگاهی از آن می تواند تصمیم مصرف کننده را تغییر دهد، عدم افشای آن ممکن است مصداق «اغفال از طریق سکوت» یا «حذف اطلاعات اساسی» محسوب شود. بدین ترتیب، اگر فروشنده یا ارائه دهنده خدمات از سامانه های هوش مصنوعی برای تعیین قیمت، ارزیابی اعتبار مشتری، پیشنهاد محصولات یا مذاکره قراردادی استفاده کند، اما این موضوع را به گونه ای پنهان سازد که مصرف کننده تصور کند با یک شخص انسانی تعامل دارد، امکان استناد به قواعد حمایت از مصرف کننده برای احراز رفتار تجاری غیرمنصفانه وجود خواهد داشت.

همچنین دستورالعمل حقوق مصرف کننده 2011/83/EU اصل ارائه اطلاعات پیش از انعقاد قرارداد را به عنوان یکی از مهم ترین ارکان حمایت از مصرف کننده تثبیت کرده است. هرچند این دستورالعمل مستقیما به هوش مصنوعی اشاره نمی کند، اما فلسفه آن بر تضمین تصمیم گیری آگاهانه مصرف کننده استوار است. از همین رو، بسیاری از حقوقدانان اروپایی معتقدند که در اقتصاد دیجیتال، اطلاعات مربوط به استفاده از سامانه های هوش مصنوعی نیز باید در زمره اطلاعات پیش قراردادی قرار گیرد؛ زیرا آگاهی از اینکه قیمت، پیشنهاد قراردادی یا حتی رد درخواست مشتری بر اساس تحلیل الگوریتمی انجام شده است، می تواند در ارزیابی اراده واقعی مصرف کننده برای انعقاد قرارداد نقش تعیین کننده داشته باشد. این برداشت با هدف کلی حقوق اتحادیه اروپا مبنی بر تضمین شفافیت، اعتماد عمومی و رقابت سالم در بازار دیجیتال نیز هماهنگ است.

از سوی دیگر، مقررات عمومی حفاظت از داده ها (GDPR) اگرچه مستقیما قانون حمایت از مصرف کننده نیست، اما از منظر حق اطلاع رسانی اهمیت فراوانی دارد. مطابق ماده ۲۲ این مقرره، اشخاص اصولا نباید صرفا بر اساس پردازش کاملا خودکار، موضوع تصمیماتی قرار گیرند که آثار حقوقی یا آثار مهم مشابه بر آنان دارد، مگر در شرایط مشخص. علاوه بر این، مواد ۱۳ و ۱۴ GDPR ارائه اطلاعاتی درباره منطق کلی تصمیم گیری خودکار و آثار احتمالی آن را الزامی دانسته اند. در نتیجه، هنگامی که انعقاد یا رد قرارداد بر مبنای تصمیم گیری الگوریتمی صورت گیرد، مصرف کننده باید از وجود چنین پردازشی و آثار آن آگاه شود. این مقررات نشان می دهد که در نظام حقوقی اتحادیه اروپا، حق آگاهی از استفاده از هوش مصنوعی تنها یک تعهد اخلاقی نیست، بلکه بخشی از نظام الزام آور حمایت از حقوق بنیادین اشخاص محسوب می شود.

برآیند این اسناد نشان می دهد که رویکرد اتحادیه اروپا بر این فرض استوار است که شفافیت درباره استفاده از هوش مصنوعی، پیش شرط تحقق رضایت معتبر، اعتماد در معاملات و حمایت موثر از مصرف کننده است. از همین رو، قانون گذار اروپایی تلاش کرده است میان توسعه نوآوری و حفظ حقوق اشخاص تعادل برقرار کند؛ تعادلی که در آن، توسعه فناوری نباید به بهای تضعیف حق انتخاب آگاهانه مصرف کننده تمام شود. این رویکرد در مقایسه با بسیاری از نظام های حقوقی دیگر، از جامعیت بیشتری برخوردار است؛ زیرا حق اطلاع از استفاده از هوش مصنوعی را نه صرفا در قالب حمایت از داده های شخصی، بلکه به عنوان یکی از ارکان عدالت قراردادی و شفافیت بازار مورد شناسایی قرار داده است.

در حقوق ایالات متحده آمریکا، برخلاف اتحادیه اروپا، هنوز قانون جامع و یکپارچه ای که به طور اختصاصی حق آگاهی مصرف کننده از استفاده از هوش مصنوعی را در فرآیند انعقاد قراردادها تضمین کند، وجود ندارد. با این حال، خلا یک قانون جامع به معنای فقدان حمایت حقوقی نیست؛ بلکه نظام حقوقی آمریکا از طریق مجموعه ای از قواعد حمایت از مصرف کننده، مقررات ایالتی، مسئولیت مدنی و اختیارات نهادهای نظارتی، به ویژه کمیسیون تجارت فدرال (FTC)، تلاش کرده است تا از شفافیت در استفاده از فناوری های نوین حمایت کند. ویژگی اساسی این نظام، اتکای آن بر اجرای قواعد کلی منع فریب، تقلب و رفتارهای تجاری غیرمنصفانه است؛ به گونه ای که هرگاه استفاده از هوش مصنوعی موجب گمراهی مصرف کننده یا اخلال در تصمیم گیری اقتصادی وی شود، امکان مداخله نهادهای نظارتی و محاکم وجود خواهد داشت.

مبنای اصلی این حمایت، بخش ۵ قانون کمیسیون تجارت فدرال (Section 5 of the FTC Act) است که اعمال یا رویه های فریبنده و غیرمنصفانه در تجارت را ممنوع اعلام می کند. کمیسیون تجارت فدرال طی سال های اخیر بارها تاکید کرده است که استفاده از هوش مصنوعی، شرکت ها را از رعایت قواعد سنتی حمایت از مصرف کننده معاف نمی کند. بر همین اساس، اگر یک شرکت از ربات گفت وگو، دستیار هوشمند یا سامانه تصمیم گیری الگوریتمی استفاده کند، اما به گونه ای رفتار کند که مصرف کننده تصور نماید با یک انسان در حال مذاکره است و این تصور در تصمیم وی برای انعقاد قرارداد موثر باشد، چنین رفتاری می تواند مصداق اقدام فریبنده تلقی شود. همچنین کمیسیون در اسناد راهنما درباره استفاده مسئولانه از هوش مصنوعی تصریح کرده است که ادعاهای مربوط به قابلیت ها و دقت سامانه های هوش مصنوعی باید مستند، قابل اثبات و عاری از اغراق باشند و پنهان کردن محدودیت های الگوریتم ها یا نحوه عملکرد آنها می تواند موجب مسئولیت حقوقی شود.

در کنار مقررات فدرال، برخی ایالت های آمریکا نیز در حوزه شفافیت تصمیم گیری الگوریتمی گام هایی برداشته اند. هرچند این مقررات پراکنده اند، اما نشان دهنده گرایش روزافزون قانون گذاران ایالتی به الزام کسب وکارها برای اطلاع رسانی درباره استفاده از سامانه های هوشمند هستند. علاوه بر این، قوانین حمایت از حریم خصوصی مانندCalifornia Consumer Privacy Act (CCPA) و اصلاحات بعدی آن، هرچند مستقیما ناظر بر انعقاد قرارداد نیستند، اما از طریق تضمین حق اطلاع از نحوه جمع آوری و پردازش داده های شخصی، زمینه افزایش شفافیت در عملکرد سامانه های هوش مصنوعی را فراهم کرده اند. از آنجا که بسیاری از الگوریتم های هوش مصنوعی بر پایه تحلیل داده های مصرف کنندگان عمل می کنند، حق اطلاع از پردازش داده ها در عمل با حق اطلاع از نحوه تصمیم گیری الگوریتمی ارتباطی نزدیک پیدا کرده است.

با وجود این تحولات، رویکرد آمریکا همچنان با رویکرد اتحادیه اروپا تفاوت بنیادین دارد. در اتحادیه اروپا، اصل شفافیت و اطلاع رسانی به عنوان یک تعهد قانونی مستقل و پیشینی شناخته می شود، در حالی که در آمریکا غالبا زمانی مداخله حقوقی صورت می گیرد که استفاده از هوش مصنوعی به رفتار فریبنده، تبعیض آمیز یا غیرمنصفانه منتهی شده باشد. به بیان دیگر، حقوق آمریکا بیش از آنکه بر «حق آگاهی» به عنوان یک حق مستقل تاکید کند، بر جلوگیری از آثار زیان بار ناشی از فقدان آگاهی تمرکز دارد. این تفاوت ریشه در تفاوت فلسفه تنظیم گری دو نظام حقوقی دارد؛ اتحادیه اروپا بر اصل پیشگیری و تنظیم گری پیشینی استوار است، در حالی که حقوق آمریکا غالبا رویکردی پسینی و مبتنی بر اجرای قواعد عمومی رقابت و حمایت از مصرف کننده اتخاذ می کند.

در نظام حقوقی ایران، اگرچه تاکنون قانون مستقلی درباره هوش مصنوعی یا الزام کسب وکارها به افشای استفاده از سامانه های هوشمند در فرآیند انعقاد قراردادها تصویب نشده است، اما بررسی قوانین موجود نشان می دهد که می توان از اصول و قواعد عام حقوق خصوصی و حقوق مصرف کننده، مبانی مناسبی برای حمایت از حق آگاهی مصرف کننده استخراج کرد. مهم ترین سند در این زمینه، قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان مصوب ۱۳۸۸ است. بر اساس ماده ۲ این قانون، عرضه کنندگان کالا و خدمات مکلف اند اطلاعات صحیح، کامل و لازم را در اختیار مصرف کنندگان قرار دهند. هرچند قانون در زمان تصویب ناظر بر فناوری های هوش مصنوعی نبوده است، اما عبارت «اطلاعات لازم» از ظرفیت تفسیری کافی برخوردار است تا در پرتو تحولات فناوری، اطلاع از استفاده از سامانه های هوش مصنوعی نیز در شمار اطلاعات اساسی قرار گیرد؛ به ویژه هنگامی که این سامانه ها در تعیین قیمت، پیشنهاد شرایط قرارداد یا ارزیابی صلاحیت مصرف کننده نقش موثر ایفا می کنند.

از سوی دیگر، قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲ نیز بر اصل شفافیت اطلاعات در معاملات الکترونیکی تاکید دارد. مطابق مواد ۳۳ تا ۳۵ این قانون، تامین کننده مکلف است اطلاعات موثر در تصمیم گیری مصرف کننده را پیش از انعقاد قرارداد در اختیار وی قرار دهد. هرچند این قانون نیز به طور مستقیم به هوش مصنوعی اشاره نمی کند، اما با توجه به هدف قانون که تضمین رضایت آگاهانه در محیط دیجیتال است، می توان استدلال کرد که استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند انعقاد قرارداد، در مواردی که بر اراده یا تصمیم اقتصادی مصرف کننده اثر می گذارد، از جمله اطلاعات موثر محسوب می شود و عدم افشای آن ممکن است با فلسفه قانون ناسازگار باشد.

همچنین قواعد عمومی قانون مدنی درباره حسن نیت، لزوم وجود رضای واقعی و منع تدلیس نیز می توانند در تفسیر این موضوع نقش ایفا کنند. اگر استفاده از هوش مصنوعی به نحوی پنهان شود که مصرف کننده تصور کند با تصمیم گیری انسانی مواجه است و همین تصور در انعقاد قرارداد موثر باشد، می توان این وضعیت را از منظر عیوب اراده یا حتی تدلیس مورد بررسی قرار داد. هرچند قوانین ایران هنوز چنین فرضی را به طور صریح پیش بینی نکرده اند، اما ظرفیت قواعد سنتی حقوق قراردادها برای انطباق با فناوری های نوین قابل توجه است.

با وجود این، مقایسه سه نظام حقوقی نشان می دهد که حقوق ایران در این حوزه با خلا تقنینی آشکاری مواجه است. برخلاف اتحادیه اروپا که شفافیت در استفاده از هوش مصنوعی را به صورت مستقیم و الزام آور تنظیم کرده و برخلاف ایالات متحده که از طریق رویه های اجرایی FTC و مقررات متعدد به مقابله با رفتارهای گمراه کننده پرداخته است، در ایران هنوز هیچ تکلیف قانونی مشخصی مبنی بر اعلام استفاده از سامانه های هوش مصنوعی در انعقاد قراردادها وجود ندارد. این وضعیت می تواند موجب افزایش عدم تقارن اطلاعاتی، کاهش اعتماد مصرف کنندگان و دشوار شدن اثبات مسئولیت عرضه کنندگان در صورت ورود خسارت شود.

بررسی تطبیقی سه نظام حقوقی نشان می دهد که آینده حمایت از مصرف کنندگان در اقتصاد دیجیتال، به میزان زیادی به شفافیت الگوریتمی وابسته است. حق آگاهی از استفاده از هوش مصنوعی دیگر صرفا یک مطالبه اخلاقی یا فنی نیست، بلکه یکی از ارکان اساسی عدالت قراردادی، رضایت آگاهانه و حمایت موثر از مصرف کننده محسوب می شود. از این منظر، پیشنهاد می شود قانون گذار ایران با الهام از تجربه اتحادیه اروپا، ضمن تدوین قانون جامع هوش مصنوعی یا اصلاح قوانین حمایت از حقوق مصرف کننده و تجارت الکترونیکی، عرضه کنندگان کالا و خدمات را مکلف کند در مواردی که تصمیمات قراردادی، قیمت گذاری، ارزیابی اعتبار یا مذاکره با مصرف کننده توسط سامانه های هوش مصنوعی انجام می شود، این موضوع را به صورت روشن، قابل فهم و پیش از انعقاد قرارداد اعلام کنند. چنین اصلاحی علاوه بر افزایش اعتماد عمومی، موجب تقویت رقابت سالم، کاهش اختلافات قراردادی و همسویی نظام حقوقی ایران با استانداردهای نوین حقوق تجارت دیجیتال خواهد شد.

منابع

Regulation (EU) 2024/1689 (Artificial Intelligence Act).

Regulation (EU) 2016/679 (General Data Protection Regulation – GDPR).

Directive 2011/83/EU on Consumer Rights.

Directive 2005/29/EC concerning Unfair Commercial Practices.

Federal Trade Commission Act, 15 U.S.C. §45 (Section 5).

Federal Trade Commission, Keep your AI claims in check (2023).

Federal Trade Commission, Aiming for truth, fairness, and equity in your company's use of AI (2021).

California Consumer Privacy Act (CCPA), Cal. Civ. Code §1798.100 et seq.

OECD, Recommendation of the Council on Artificial Intelligence (2019, updated 2024).

UNESCO, Recommendation on the Ethics of Artificial Intelligence (2021).

قانون مدنی

قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲.

قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان مصوب ۱۳۸۸.

صفایی، سیدحسین؛ رحیمی، حبیب الله. حقوق مصرف کننده، تهران: سمت.

کاتوزیان، ناصر. قواعد عمومی قراردادها، جلد اول، تهران: شرکت سهامی انتشار.