تحلیل حقوقی الگوهای فریبنده در اقتصاد دیجیتال؛ مطالعه تطبیقی حقوق اتحادیه اروپا، ایالات متحده آمریکا و ایران

حقوقدانان و اقتصاددانان دیجیتال در سال های اخیر از « الگوهای فریبنده » (Dark Patterns) به عنوان یکی از پیچیده ترین ابزارهای تاثیرگذاری بر اراده مصرف کنندگان در محیط های برخط یاد می کنند. این الگوها مجموعه ای از طراحی های هدفمند در رابط های کاربری هستند که با بهره گیری از دانش روان شناسی شناختی، اقتصاد رفتاری و تحلیل داده، کاربران را به اتخاذ تصمیماتی سوق می دهند که در شرایط عادی یا در صورت برخورداری از اطلاعات کافی، احتمالا آن تصمیمات را اتخاذ نمی کردند. برخلاف شیوه های سنتی فریب تجاری که عمدتا بر ارائه اطلاعات نادرست یا تبلیغات گمراه کننده استوار بودند، الگوهای فریبنده از طریق معماری انتخاب (Choice Architecture) و طراحی رابط کاربری، بدون بیان صریح اطلاعات خلاف واقع، اراده مصرف کننده را تحت تاثیر قرار می دهند. پنهان کردن گزینه لغو اشتراک، برجسته کردن گزینه خرید، دشوار کردن فرآیند انصراف، افزودن خودکار کالا به سبد خرید، استفاده از شمارشگرهای ساختگی برای ایجاد احساس فوریت، درخواست مکرر برای پذیرش ردیاب های اینترنتی و هدایت کاربر به انتخابی خاص از جمله مصادیق شناخته شده این الگوها هستند. ویژگی مشترک تمامی این رفتارها آن است که آزادی انتخاب مصرف کننده را به صورت نامحسوس محدود می کنند، بی آنکه الزاما قواعد سنتی فریب یا تدلیس را به شکل آشکار نقض کرده باشند. ازاین رو، ظهور اقتصاد دیجیتال و گسترش تجارت الکترونیکی موجب شده است که مفهوم حمایت از مصرف کننده از نظارت بر محتوای قرارداد فراتر رفته و طراحی فرآیند انعقاد قرارداد نیز به موضوعی حقوقی تبدیل شود. به بیان دیگر، امروزه نه تنها مفاد قرارداد، بلکه شیوه هدایت مصرف کننده به سوی انعقاد آن نیز موضوع ارزیابی حقوقی قرار گرفته است.

اهمیت حقوقی الگوهای فریبنده از آن جهت است که این شیوه ها مستقیما اصل «رضایت آگاهانه» را که یکی از مبانی بنیادین حقوق قراردادها و حقوق مصرف کننده محسوب می شود، با چالش مواجه می سازند. در نظریه کلاسیک قراردادها، فرض بر آن است که اراده طرفین آزاد، آگاهانه و مبتنی بر اطلاعات کافی شکل می گیرد؛ حال آنکه در فضای دیجیتال، طراحی الگوریتمی رابط های کاربری می تواند بدون اعمال اجبار مستقیم، تصمیم مصرف کننده را به سمتی هدایت کند که بیش از آنکه حاصل انتخاب آزاد باشد، نتیجه مهندسی رفتاری پلتفرم باشد. این وضعیت از منظر اقتصادی نیز موجب تشدید عدم تقارن اطلاعاتی، افزایش هزینه های جست وجو، کاهش کارایی بازار و تضعیف رقابت سالم می شود؛ زیرا بنگاه هایی که از شیوه های شفاف استفاده می کنند، در رقابت با کسب وکارهایی که از الگوهای فریبنده بهره می گیرند، در موقعیت نامناسب تری قرار می گیرند. به همین دلیل، حقوق رقابت، حقوق مصرف کننده، حقوق قراردادها و حتی حقوق حفاظت از داده های شخصی به تدریج در نقطه ای مشترک به تنظیم این پدیده پرداخته اند.

اتحادیه اروپا در مقایسه با سایر نظام های حقوقی، جامع ترین چارچوب تنظیمی را برای مقابله با الگوهای فریبنده ایجاد کرده است. هرچند در قوانین اولیه حمایت از مصرف کننده اصطلاح «Dark Patterns» به کار نرفته بود، اما مبانی مقابله با این رفتارها از سال ها پیش در دستورالعمل 2005/29/EC درباره رویه های تجاری غیرمنصفانه وجود داشت. مطابق مواد ۶ و ۷ این دستورالعمل، هرگونه اقدام یا ترک فعل گمراه کننده که موجب شود مصرف کننده تصمیم معاملاتی متفاوت از آنچه در شرایط عادی اتخاذ می کرد، اتخاذ نماید، رویه تجاری غیرمنصفانه محسوب می شود. از سوی دیگر، ماده ۸ این دستورالعمل، اعمال فشار ناروا و بهره گیری از نفوذ غیرمتعارف بر اراده مصرف کننده را نیز ممنوع اعلام کرده است. اگرچه در زمان تصویب این دستورالعمل، تجارت مبتنی بر هوش مصنوعی و طراحی الگوریتمی رابط های کاربری به گستردگی امروز وجود نداشت، اما مفاهیم کلی آن ظرفیت انطباق با الگوهای فریبنده را دارا بود و همین امر زمینه توسعه تفاسیر جدید توسط نهادهای اروپایی را فراهم ساخت.

تحول اساسی با تصویب Directive (EU) 2019/2161 (Omnibus Directive) و انتشار راهنمای کمیسیون اروپا درباره تفسیر دستورالعمل رویه های تجاری غیرمنصفانه در سال ۲۰۲۱رخ داد. کمیسیون اروپا در این راهنما صریحا اعلام کرد که طراحی رابط های کاربری نباید به گونه ای باشد که آزادی انتخاب مصرف کننده را مختل یا تصمیم اقتصادی وی را از طریق هدایت پنهان، اجبار روانی یا پیچیده سازی غیرضروری فرآیند تصمیم گیری تحت تاثیر قرار دهد. بدین ترتیب، برای نخستین بار الگوهای فریبنده به صورت مستقیم در اسناد رسمی اتحادیه اروپا مورد شناسایی قرار گرفتند. بر اساس این رویکرد، حتی اگر اطلاعات ارائه شده از لحاظ محتوایی صحیح باشد، چنانچه نحوه ارائه اطلاعات یا معماری انتخاب به گونه ای طراحی شده باشد که مصرف کننده را به تصمیمی ناخواسته سوق دهد، رفتار مزبور می تواند مصداق رویه تجاری غیرمنصفانه باشد. این تحول نشان دهنده تغییر نگرش حقوق اروپا از تمرکز صرف بر «صحت اطلاعات» به نظارت بر «نحوه ارائه اطلاعات» است؛ تغییری که متناسب با واقعیت های اقتصاد پلتفرمی شکل گرفته است.

در همین راستا، مقرره خدمات دیجیتال اتحادیه اروپا(Digital Services Act – Regulation (EU) 2022/2065) گامی فراتر برداشت و در ماده ۲۵ خود، ارائه دهندگان سکوهای برخط را از طراحی، سازمان دهی یا بهره برداری از رابط های کاربری که کاربران را فریب داده یا توانایی آنان در اتخاذ تصمیم آزاد و آگاهانه را مختل می کند، منع نمود. اهمیت این مقرره در آن است که برای نخستین بار ممنوعیت الگوهای فریبنده از حوزه قواعد سنتی حمایت از مصرف کننده خارج و به عنوان یک تکلیف مستقل بر عهده پلتفرم های دیجیتال قرار گرفت. به موجب این مقرره، پلتفرم ها باید رابط های کاربری خود را به گونه ای طراحی کنند که کاربران بتوانند به سهولت گزینه های واقعی را مشاهده کرده، از خدمات انصراف دهند و بدون تحمل موانع غیرضروری تصمیم بگیرند. افزون بر این، مقرره بازارهای دیجیتال (Digital Markets Act) نیز با محدود کردن برخی رفتارهای دروازه بانان دیجیتال، در عمل بخشی از زمینه های ایجاد الگوهای فریبنده را کاهش داده است.

از منظر حمایت از داده های شخصی نیز مقررات عمومی حفاظت از داده ها(GDPR) نقش مهمی در مقابله با این پدیده ایفا می کند. مطابق مواد ۵، ۷ و ۱۲ این مقرره، رضایت اشخاص باید آزادانه، مشخص، آگاهانه و صریح باشد. در نتیجه، اگر طراحی رابط کاربری به گونه ای باشد که کاربر عملا به پذیرش پردازش داده های شخصی سوق داده شود یا امکان رد رضایت به صورت دشوار و پیچیده طراحی شده باشد، چنین رضایتی معتبر نخواهد بود. به همین دلیل، هیئت اروپایی حفاظت از داده ها (European Data Protection Board) در Guidelines 03/2022 on Dark Patterns in Social Media Platform Interfaces مجموعه ای از مصادیق الگوهای فریبنده از جمله بارگذاری بیش از حد اطلاعات، پیچیده سازی فرآیند انصراف، ایجاد احساس اضطرار کاذب و دستکاری انتخاب کاربران را مغایر با الزامات GDPR دانسته است.

این مجموعه تحولات نشان می دهد که اتحادیه اروپا الگوهای فریبنده را صرفا مسئله ای مربوط به اخلاق کسب وکار یا طراحی نرم افزار نمی داند، بلکه آن را نقض هم زمان اصول شفافیت، آزادی اراده، حمایت از مصرف کننده و رقابت منصفانه تلقی می کند؛ رویکردی که در مقایسه با بسیاری از نظام های حقوقی دیگر از انسجام و جامعیت بیشتری برخوردار است.

در حقوق ایالات متحده آمریکا، رویکرد نسبت به الگوهای فریبنده تفاوت قابل توجهی با الگوی اتحادیه اروپا دارد. نظام حقوقی آمریکا برخلاف اتحادیه اروپا تاکنون قانون جامع و مستقلی برای ممنوعیت یا تنظیم Dark Patterns تصویب نکرده است، اما این پدیده از طریق قواعد عمومی حمایت از مصرف کننده، به ویژه مقررات مربوط به اقدامات فریبنده و غیرمنصفانه تجاری، تحت نظارت قرار گرفته است. مهم ترین مبنای حقوقی در این زمینه بخش ۵قانون کمیسیون تجارت فدرال (Federal Trade Commission Act, Section 5) است که «اعمال یا رویه های غیرمنصفانه یا فریبنده در تجارت» را ممنوع اعلام می کند. بر اساس تفسیر کمیسیون تجارت فدرال (FTC)، یک اقدام زمانی فریبنده محسوب می شود که شامل اظهارنظر، حذف اطلاعات یا رفتاری باشد که احتمالا مصرف کننده متعارف را گمراه کند و این گمراهی در تصمیم اقتصادی وی موثر باشد. همچنین رفتار غیرمنصفانه زمانی تحقق می یابد که موجب ورود آسیب قابل توجه به مصرف کنندگان شود، آسیب مزبور قابل اجتناب نباشد و در مقابل، منافع جبرانی قابل توجهی برای مصرف کنندگان یا رقابت وجود نداشته باشد.

بر مبنای همین معیارها، کمیسیون تجارت فدرال از سال های اخیر به طور مشخص نسبت به استفاده شرکت ها از الگوهای فریبنده در محیط های دیجیتال واکنش نشان داده است. این نهاد در گزارش سال ۲۰۲۲ خود با عنوان Bringing Dark Patterns to Light اعلام کرد که شرکت های دیجیتال با استفاده از طراحی های پیچیده و دستکاری کننده، می توانند مصرف کنندگان را به خرید کالا، ثبت نام در خدمات، افشای اطلاعات شخصی یا ادامه اشتراک هایی که قصد استفاده از آن را ندارند، هدایت کنند. از دیدگاهFTC، مشکل اصلیDark Patterns آن نیست که الزاما اطلاعات نادرست ارائه می کنند، بلکه مسئله این است که فرآیند تصمیم گیری مصرف کننده را به گونه ای طراحی می کنند که انتخاب واقعی وی محدود می شود. برای مثال، قراردادن گزینه «پذیرش» در جایگاه برجسته و پنهان کردن گزینه «رد کردن»، دشوار ساختن لغو اشتراک خدمات دیجیتال، یا استفاده از پیام های اضطراری ساختگی مانند محدود بودن زمان پیشنهاد، می تواند مصداق رفتار فریبنده باشد.

نمونه برجسته برخورد حقوقی آمریکا با این پدیده، پرونده های اجراییFTC علیه شرکت های بزرگ فناوری و تجارت الکترونیکی است که در آنها کمیسیون تلاش کرده است نشان دهد طراحی رابط کاربری خود می تواند موضوع مسئولیت حقوقی قرار گیرد. در پرونده علیه شرکت Amazon درباره فرآیند لغو اشتراک Prime، کمیسیون مدعی شد که طراحی فرآیند لغو به نحوی انجام شده بود که کاربران را از انصراف بازمی داشت و آنان را در مسیر ادامه اشتراک هدایت می کرد. فارغ از نتیجه نهایی این گونه پرونده ها، اهمیت آنها در تحول مفهوم فریب در حقوق آمریکا است؛ زیرا نشان می دهد فریب دیگر صرفا به معنای بیان خلاف واقع نیست، بلکه می تواند از طریق ساختار تصمیم گیری دیجیتال نیز تحقق یابد.

با وجود این، رویکرد آمریکا همچنان ماهیتی عمدتا واکنشی دارد. به عبارت دیگر، در نظام حقوقی آمریکا معمولا پس از شناسایی زیان یا رفتار گمراه کننده، نهادهای نظارتی وارد عمل می شوند؛ در حالی که اتحادیه اروپا تلاش کرده است پیش از وقوع آسیب، الزامات طراحی و شفافیت را بر پلتفرم ها تحمیل کند. این تفاوت، ناشی از تفاوت بنیادین در فلسفه تنظیم گری دو نظام حقوقی است. در اتحادیه اروپا، حمایت از مصرف کننده و حفظ استقلال تصمیم گیری وی بخشی از اهداف اساسی تنظیم بازار محسوب می شود، اما در آمریکا تاکید بیشتری بر حفظ رقابت، کارایی بازار و جلوگیری از رفتارهای زیان بار وجود دارد. البته در سال های اخیر، افزایش نگرانی درباره قدرت پلتفرم های دیجیتال، جمع آوری داده ها و استفاده از فناوری های هوشمند موجب شده است که حقوق آمریکا نیز به سمت پذیرش رویکردهای پیشگیرانه تر حرکت کند.

در نظام حقوقی ایران، موضوع الگوهای فریبنده دیجیتال هنوز به صورت مستقیم مورد توجه قانون گذار قرار نگرفته است. برخلاف اتحادیه اروپا که در مقررات جدید خود اصطلاحا به Dark Patterns پرداخته، و برخلاف آمریکا که از طریق اقدامات FTC این رفتارها را تحت نظارت قرار داده است، حقوق ایران فاقد مقرره ای است که به طور خاص طراحی های فریبنده در محیط های دیجیتال را ممنوع کند. با این حال، بررسی قواعد موجود نشان می دهد که ظرفیت هایی برای مقابله با این رفتارها در چارچوب حقوق مصرف کننده و حقوق قراردادها وجود دارد.

مهم ترین مبنای قانونی در این زمینه، قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان مصوب ۱۳۸۸ است. مطابق ماده ۲ این قانون، عرضه کنندگان کالا و خدمات مکلف اند اطلاعات صحیح، کامل و روشن مربوط به کالا یا خدمت را در اختیار مصرف کنندگان قرار دهند. فلسفه این حکم بر تضمین تصمیم گیری آگاهانه مصرف کننده استوار است. اگرچه قانون مذکور پیش از گسترش اقتصاد پلتفرمی تصویب شده و اشاره ای به طراحی رابط های دیجیتال ندارد، اما مفهوم «اطلاعات صحیح و کامل» را می توان در پرتو تحولات فناوری توسعه داد. بر این اساس، هنگامی که یک عرضه کننده اینترنتی با طراحی صفحه خرید، فرآیند پرداخت یا شرایط اشتراک، مصرف کننده را به انتخابی خاص هدایت می کند یا اطلاعات مهم را عمدا در موقعیتی کم اهمیت قرار می دهد، می توان چنین رفتاری را مغایر با هدف حمایتی قانون دانست.

همچنین قانون تجارت الکترونیکی مصوب ۱۳۸۲ مهم ترین مقرره ایران در زمینه معاملات دیجیتال است. مواد ۳۳ تا ۳۵ این قانون بر الزام تامین کننده به ارائه اطلاعات موثر پیش از انعقاد قرارداد تاکید دارد. مطابق ماده ۳۳، تامین کننده باید اطلاعاتی مانند مشخصات فنی و ویژگی های کالا یا خدمات، هویت خود، شرایط قرارداد و هزینه ها را به مصرف کننده ارائه کند. گرچه قانون تجارت الکترونیکی ایران مفهوم Dark Patterns را نمی شناسد، اما الزام به ارائه اطلاعات شفاف و جلوگیری از شکل گیری رضایت ناقص، می تواند مبنایی برای مقابله با برخی اشکال این الگوها باشد. برای مثال، اگر هزینه واقعی معامله تا مرحله نهایی خرید پنهان شود، یا گزینه ای مانند تمدید خودکار قرارداد بدون اطلاع کافی فعال گردد، می توان این وضعیت را با اصول شفافیت پیش قراردادی و حمایت از اراده واقعی مصرف کننده ناسازگار دانست.

از منظر حقوق قراردادها نیز قواعد عمومی قانون مدنی ایران قابلیت تحلیل این پدیده را دارند. مطابق ماده ۱۹۰ قانون مدنی، قصد و رضای طرفین از شرایط اساسی صحت معامله است. همچنین تدلیس در معامله مطابق ماده ۴۳۸ قانون مدنی، عملیاتی است که موجب فریب طرف معامله شود. هرچند Dark Patterns غالبا مانند تدلیس سنتی مبتنی بر ارائه اطلاعات خلاف واقع نیست، اما در مواردی که طراحی دیجیتال به صورت عمدی برای ایجاد تصور نادرست یا پنهان کردن واقعیت معامله به کار رود، می توان امکان تحلیل آن در قالب تدلیس یا فقدان رضایت آگاهانه را مطرح کرد. با این حال، مشکل اصلی آن است که اثبات چنین رفتارهایی در حقوق ایران دشوار خواهد بود؛ زیرا قوانین موجود معیار مشخصی برای ارزیابی طراحی رابط کاربری و تاثیر آن بر رفتار مصرف کننده ارائه نکرده اند.

مطالعه تطبیقی سه نظام حقوقی نشان می دهد که اتحادیه اروپا در زمینه شناسایی و تنظیم حقوقی الگوهای فریبنده پیشروترین رویکرد را اتخاذ کرده است. این نظام، Dark Patterns را بخشی از مسئله گسترده تر حفظ استقلال اراده مصرف کننده در اقتصاد دیجیتال می داند و از طریق مقررات خاص، مسئولیت مستقیمی برای پلتفرم ها ایجاد کرده است. ایالات متحده آمریکا با تکیه بر قواعد منع فریب و اقدامات اجرایی FTC، انعطاف بیشتری دارد، اما حمایت آن غالبا پس از وقوع رفتار زیان بار فعال می شود. ایران نیز اگرچه از طریق اصول کلی حقوق مصرف کننده و قراردادها امکان مقابله با برخی مصادیق را دارد، اما برای مواجهه موثر با اقتصاد دیجیتال نیازمند اصلاح قوانین و پذیرش مقررات اختصاصی است.

در نهایت، باید پذیرفت که الگوهای فریبنده صرفا مسئله ای فنی یا مربوط به طراحی نرم افزار نیستند، بلکه مسئله ای حقوقی مرتبط با آزادی اراده، عدالت قراردادی و توازن قدرت میان مصرف کننده و بنگاه های دیجیتال محسوب می شوند. همان گونه که حقوق سنتی قراردادها در برابر شیوه های کلاسیک فریب و سوءاستفاده از ضعف طرف مقابل واکنش نشان داده است، حقوق دیجیتال نیز باید ابزارهای مناسبی برای مقابله با دستکاری های پنهان در محیط های آنلاین ایجاد کند. برای نظام حقوقی ایران، بهره گیری از تجربه اتحادیه اروپا و ایالات متحده می تواند زمینه تدوین مقرراتی را فراهم آورد که ضمن حمایت از نوآوری دیجیتال، از تبدیل فناوری به ابزار محدود کردن آزادی انتخاب مصرف کننده جلوگیری کند.

منابع

European Parliament and Council, Regulation (EU) 2022/2065 on a Single Market for Digital Services (Digital Services Act).

European Parliament and Council, Regulation (EU) 2022/1925 on Contestable and Fair Markets in the Digital Sector (Digital Markets Act).

European Parliament and Council, Regulation (EU) 2016/679 (General Data Protection Regulation).

European Parliament and Council, Directive 2005/29/EC concerning Unfair Business-to-Consumer Commercial Practices.

European Parliament and Council, Directive (EU) 2019/2161 amending Council Directive 93/13/EEC and Directives 98/6/EC, 2005/29/EC and 2011/83/EU as regards the better enforcement and modernisation of Union consumer protection rules.

European Data Protection Board, Guidelines 03/2022 on Dark Patterns in Social Media Platform Interfaces: How to Recognise and Avoid Them, Version 2.0, 2023.

Federal Trade Commission, Bringing Dark Patterns to Light, Washington, D.C., 2022.

Federal Trade Commission Act, 15 U.S.C. §45.

Gray, Colin M., Kou, Yubo, Battles, Brooke, Hoggatt, Joseph, Toombs, Austin L., “The Dark (Patterns) Side of UX Design”, Proceedings of the 2018 CHI Conference on Human Factors in Computing Systems, ACM, 2018.

Mathur, Arunesh, Acar, Gunes, Friedman, Michael J., Lucherini, Elena, Mayer, Jonathan, Chetty, Marshini, Narayanan, Arvind, “Dark Patterns at Scale: Findings from a Crawl of 11K Shopping Websites”, Proceedings of the ACM on Human-Computer Interaction, Vol. 3, 2019.

Luguri, Jamie, Strahilevitz, Lior Jacob, “Shining a Light on Dark Patterns”, Journal of Legal Analysis, Vol. 13, 2021.

قانون حمایت از حقوق مصرف کنندگان جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۳۸۸.

قانون تجارت الکترونیکی جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۳۸۲.

قانون مدنی

کاتوزیان، ناصر، قواعد عمومی قراردادها، جلد اول، تهران: شرکت سهامی انتشار.

صفایی، سیدحسین و رحیمی، حبیب الله، حقوق مصرف کننده، تهران: سمت.