زبان؛ شمشیر دو لبه

بسیاری از فیلسوفان، زبان را یکی از مهم ترین تفاوت های انسان و حیوان دانسته اند. انسان می تواند سخن بگوید، انتظارات و حقوق خود... را بیان کند، تجربه هایش را منتقل کند و...

 اما آیا زبان همیشه به حل مشکلات کمک کرده است؟ آیا ممکن نیست همین توانایی که یکی از موارد متمایز کننده انسان از حیوان است، گاهی او را به موجودی خطرناک تر تبدیل کند؟

حیوانات نیز ارتباط برقرار می کنند؛ با صدا، حرکت، بو و رفتار و... اما زبان انسان چیزی فراتر از ارتباط ساده است: کلمات، روایت ها، وعده ها، دروغ ها، ایدئولوژی ها و نقشه ها. انسان می تواند با چند کلمه دیگری را قانع کند، فریب دهد یا .... انسان با همین توانایی می تواند برای پروژه های نابودی نقشه ای چندساله طراحی کند و از دیگران برای حصول چنین قصدی کمک گیرد.

 یکی از تاریک ترین جنبه های زبان این است که شر نیز می تواند از طریق گفت وگو، سازمان پیدا کند. یک انسان به تنهایی شاید قادر به انجام بسیاری از فجایع نباشد، اما وقتی انسان ها با یکدیگر همفکری می کنند، حتی هوش و زبان می تواند در خدمت پلیدی قرار گیرد. جنگ، شکنجه و ساخت سلاح های مرگبار فقط حاصل خشونت غریزی نیستند؛ پشت بسیاری از آنها محاسبه، برنامه ریزی، مذاکره و همکاری وجود دارد.

در طبیعت حیوانات با یکدیگر می جنگند و خشونت وجود دارد؛ اما تفاوت در اینجاست که انسان توانسته خشونت را از سطح غریزه فراتر ببرد و آن را به یک پروژه جمعی و سازمان یافته تبدیل کند. او می تواند درباره نابودی دشمن صحبت کند، آن را توجیه کند، برایش نظریه بسازد و دیگران را نیز با خود همراه کند.

پس زبان فقط ابزار حل مسئله نیست؛ گاهی خود زبان به ابزاری برای ساختن مسئله تبدیل می شود. دروغ، تهمت، تبلیغات و نفرت پراکنی همه از جهانی می آیند که کلمات در آن قدرت دارند.

شاید تفاوت واقعی انسان با حیوان نه صرفا در «توانایی سخن گفتن»، بلکه در این باشد که انسان می تواند با زبان هم جهان را بسازد و هم آن را ویران کند. زبان همان چیزی است که می تواند میان دو انسان پل بسازد و همان چیزی که می تواند دیواری چنان بلند میان آنها ایجاد کند که هیچ کدام دیگر صدای دیگری را نشنوند؛ زبان گاهی نقاب اندیشه است و گاهی آینه اندیشه؛ گاهی ابریست پوشاننده اندیشه ها و گاهی خورشیدیست تا اندیشه ها را نمایان کند. پس در پس هر جمله یا اندیشه ای است که عریان می شود و یا اندیشه ای است که پنهان می شود.