ارتباطات سلامت؛ چگونه خبرهای پزشکی را درست و مسئولانه منتشر کنیم؟
در حوزه سلامت، یک خبر فقط یک خبر نیست. گاهی یک جمله درباره یک بیماری، دارو، واکسن، روش درمان یا نتیجه یک پژوهش می تواند بر تصمیم و رفتار سلامت افراد اثر بگذارد. به همین دلیل، انتشار خبرهای پزشکی به دقت و مسئولیت بیشتری نیاز دارد.
خبر سلامت باید میان سرعت انتشار، دقت علمی، مسئولیت اجتماعی و حق مخاطب برای دریافت اطلاعات معتبر تعادل برقرار کند. خبرنگار سلامت نیز در نقطه ای میان علم و جامعه قرار دارد؛ یعنی باید اطلاعات تخصصی را دریافت، اعتبار آن را بررسی و سپس به زبانی قابل فهم برای مخاطب منتقل کند، بدون آنکه معنای علمی آن تغییر کند.
خبر پزشکی باید از منبع معتبر آغاز شود
نخستین اصل در انتشار خبرهای پزشکی، بررسی منبع است. خبرنگار نباید تنها به یک پیام در شبکه های اجتماعی، اظهارنظر یک فرد یا حتی خبر منتشرشده در رسانه ای دیگر اکتفا کند.
باید مشخص باشد اطلاعات از کجا آمده، چه کسی آن را تولید کرده، چه زمانی منتشر شده و شواهد آن چیست.
در خبرهای پژوهشی نیز بهتر است تا حد امکان به مقاله اصلی، گزارش رسمی یا منبع اولیه مراجعه شود. انتقال یک ادعا بدون بررسی منبع اصلی می تواند خطا را از یک رسانه به رسانه دیگر منتقل کند.
تیتر جذاب نباید واقعیت علمی را قربانی کند
یکی از نقاط حساس در خبرهای پزشکی، تیتر است.
عبارت هایی مانند «کشف درمان قطعی سرطان» یا «داروی معجزه آسا» ممکن است مخاطب را جذب کنند، اما اگر شواهد علمی چنین ادعایی را تایید نکنند، نتیجه آن ایجاد انتظار کاذب و کاهش اعتماد عمومی است.
خبرنگار سلامت باید میان نتیجه اولیه پژوهش، ارتباط آماری، رابطه علت و معلولی و اثربخشی اثبات شده تفاوت بگذارد.
تیتر حرفه ای ممکن است کمتر هیجان انگیز باشد، اما می تواند اعتماد بیشتری ایجاد کند.
همبستگی به معنای علت و معلول نیست
یکی از خطاهای رایج در خبرهای پزشکی، تبدیل یک رابطه آماری به رابطه علت و معلولی است.
اگر پژوهشی نشان دهد میان یک رفتار و افزایش خطر یک بیماری ارتباط وجود دارد، نمی توان بدون بررسی طراحی مطالعه گفت که آن رفتار علت بیماری است.
برای مثال، میان این دو جمله تفاوت مهمی وجود دارد:
«این ماده غذایی باعث بیماری می شود.»
و:
«در این مطالعه، میان مصرف این ماده غذایی و افزایش خطر بیماری ارتباط مشاهده شد.»
جمله دوم شاید جذابیت کمتری داشته باشد، اما از نظر علمی دقیق تر است.
آمار پزشکی باید برای مخاطب قابل فهم باشد
اعداد بدون زمینه می توانند گمراه کننده باشند. افزایش خطر، کاهش خطر، درصد موفقیت یا میزان مرگ ومیر زمانی معنا پیدا می کنند که مخاطب بداند این اعداد نسبت به چه چیزی سنجیده شده اند.
بنابراین خبرنگار نباید فقط عدد را منتشر کند؛ باید به مخاطب کمک کند معنای آن را بفهمد.
همچنین محدودیت های پژوهش، تعداد نمونه و میزان قطعیت نتایج، در صورت اهمیت، باید توضیح داده شوند.
«هنوز نمی دانیم» هم بخشی از خبر است
علم همیشه با پاسخ قطعی همراه نیست.
گاهی یک پژوهش نتیجه ای امیدوارکننده دارد، اما برای نتیجه گیری نهایی کافی نیست. گاهی یافته های جدید با مطالعات قبلی تفاوت دارند و گاهی به پژوهش های بیشتری نیاز است.
در چنین شرایطی، حذف عدم قطعیت برای ساده تر شدن خبر، کار درستی نیست.
عبارت هایی مانند «شواهد اولیه نشان می دهد» یا «برای نتیجه گیری قطعی به مطالعات بیشتری نیاز است» نشانه ضعف خبر نیستند؛ بلکه می توانند نشانه صداقت علمی باشند.
نظر متخصص جایگزین شواهد علمی نیست
استفاده از نظر پزشکان و متخصصان در خبرهای سلامت اهمیت دارد، اما نظر یک متخصص به تنهایی جایگزین شواهد علمی نمی شود.
خبرنگار باید میان نظر فرد متخصص، یافته های پژوهشی و موضع رسمی نهادهای سلامت تفاوت بگذارد و تناسب تخصص فرد با موضوع گزارش را نیز بررسی کند.
خبر پزشکی نباید به تبلیغ درمان تبدیل شود
مرز میان اطلاع رسانی و تبلیغات سلامت باید روشن باشد.
عبارت هایی مانند «درمان قطعی»، «بدون عارضه»، «معجزه آسا» و «صددرصد تضمینی» نیازمند بررسی جدی هستند.
مخاطب باید بتواند تشخیص دهد که با خبر، گزارش علمی، محتوای روابط عمومی یا تبلیغات مواجه است. شفافیت درباره منبع و منافع احتمالی نیز بخشی از اخلاق حرفه ای است.
در بحران سلامت، سرعت مهم است اما دقت مهم تر است
در بحران های سلامت، فشار برای انتشار سریع اخبار افزایش می یابد. با این حال، سرعت نباید به انتشار اطلاعات تاییدنشده منجر شود.
یک خبر نادرست ممکن است در چند دقیقه منتشر شود، اما اصلاح آن گاهی بسیار دشوار است.
بنابراین یک اصل ساده وجود دارد:
اگر از صحت اطلاعات مطمئن نیستیم، بهتر است کمی دیرتر منتشر کنیم اما درست منتشر کنیم.
خبر سلامت باید قابل فهم و قابل پیگیری باشد
مسئولیت خبرنگار فقط انتقال اطلاعات نیست؛ قابل فهم کردن آن نیز بخشی از مسئولیت حرفه ای اوست.
خبر باید روشن کند چه چیزی می دانیم، چه چیزی هنوز مشخص نیست و اطلاعات از چه منبعی آمده است.
در خبرهای پژوهشی، ذکر نام پژوهش، مجله یا موسسه علمی و در صورت امکان ارائه منبع اصلی، به مخاطب اجازه می دهد اطلاعات را پیگیری کند.
خبر پزشکی باید قابلیت اصلاح و به روزرسانی داشته باشد
دانش پزشکی دائما تغییر می کند. نتایج پژوهش های جدید، هشدارهای دارویی یا توصیه های بهداشتی ممکن است اطلاعات قبلی را تغییر دهند.
به همین دلیل، انتشار خبر پزشکی پایان کار نیست.
رسانه باید امکان اصلاح، تکمیل و به روزرسانی خبر را فراهم کند. اصلاح شفاف اشتباه نشانه ضعف نیست؛ نشانه مسئولیت پذیری است.
جمع بندی راهبردی برای روابط عمومی
روابط عمومی در نظام سلامت نباید فقط منتشرکننده اخبار سازمان باشد. کیفیت خبر رسانه ای تا حد زیادی به کیفیت اطلاعات اولیه ای وابسته است که سازمان در اختیار رسانه قرار می دهد.
روابط عمومی سلامت باید پیش از انتشار، منبع، دقت علمی، شفافیت، مخاطب و پیامد احتمالی اطلاعات را بررسی کند و در زمان بحران نیز مسیر مشخصی برای تایید و انتشار پیام داشته باشد.
برای عملیاتی شدن این رویکرد، چهار شاخص باید در اولویت قرار گیرند:
یک. دقت اطلاعات: درصد مطالبی که پس از انتشار نیازمند اصلاح علمی یا محتوایی نشده اند.
دو. اعتبار منبع: درصد مطالبی که منبع اولیه یا رسمی آنها پیش از انتشار بررسی و ثبت شده است.
سه. سرعت پاسخ گویی: میانگین زمان میان شناسایی شایعه یا اطلاعات نادرست و انتشار پاسخ رسمی و مستند.
چهار. شفافیت: درصد مطالبی که منبع، زمان و اطلاعات قابل پیگیری در آنها مشخص است.
در مرحله بعد می توان شاخص های قابلیت فهم پیام، سرعت اصلاح و به روزرسانی، پاسخ گویی به رسانه ها و اعتماد مخاطب را نیز به نظام ارزیابی عملکرد روابط عمومی اضافه کرد.
بنابراین، عملکرد روابط عمومی سلامت نباید فقط با تعداد خبرهای منتشرشده سنجیده شود. پرسش اصلی این است که آیا روابط عمومی توانسته است اطلاعات صحیح را به پیام روشن و پیام قابل اعتماد را به اعتماد عمومی تبدیل کند؟
سخن پایانی
در عصر انفجار اطلاعات، دسترسی بیشتر مردم به اخبار پزشکی الزاما به معنای دسترسی به اطلاعات درست نیست.
وظیفه رسانه سلامت فقط انتشار سریع خبر نیست؛ بلکه کمک به مخاطب برای فهم درست اطلاعات سلامت است.
خبر پزشکی خوب، خبری نیست که فقط زودتر منتشر شود؛ خبری است که درست، مستند، شفاف، قابل فهم و مسئولانه منتشر شود.
هر خبری که می تواند بر سلامت انسان اثر بگذارد، باید با دقتی منتشر شود که گویی تصمیم یک انسان به آن وابسته است.
احمد عامری
مدیر مسئول ارتباطات سلامت