موضوع: بایدها و نبایدهای مهارت سخن گفتن در صحیفه سجادیه

یادداشت علمی

موضوع: بایدها و نبایدهای مهارت سخن گفتن در صحیفه سجادیه

مقدمه

سخن گفتن و شنیدن از مهارت های اساسی ارتباطی اند که در انتقال پیام و شکل گیری ارتباط موثر نقش دارند. صحیفه سجادیه، در کنار آموزه های عبادی و معنوی، به آداب و ویژگی های گفتار نیز توجه کرده است. هدف این یادداشت، بررسی بایدها و نبایدهای مهارت سخن گفتن در صحیفه سجادیه است. بررسی بایدها و نبایدهای مهارت ارتباطی شنیدن در صحیفه سجادیه، در یادداشت علمی دیگری تقدیم خواهد شد.

۱. بایدهای مهارت سخن گفتن

صحیفه سجادیه، در کنار محتوای سخن، به شیوه بیان و کیفیت صوت نیز توجه دارد. ازاین رو، بایدهای سخن در سه حوزه محتوا، بیان و صوت بررسی می شوند.

الف) ویژگی های محتوایی سخن

این ویژگی ها به محتوای سخن مربوط اند و درستی، راستی، استواری، بجایی و پاکیزگی آن را دربرمی گیرند.

۱۱. درستی سخن

درستی سخن، به معنای مطابقت محتوای سخن با واقع است. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۲۹، فراز ۴، در توصیف کلام الهی می فرماید: و قولک الحق؛ «و سخن تو حق است.» حق به معنای واقعیت است. بر این اساس، سخن شایسته باید از نظر محتوا با حق و واقعیت سازگار باشد.

۱۲. راستی سخن

راستی سخن، به معنای مطابقت محتوی سخن با اعتقاد و باور گوینده است. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۲۹، فراز ۴، می فرماید: و قولک... الاصدق؛ «و سخن تو راست ترین سخن است.» همچنین در روایتی از امام باقر(علیه السلام) آمده است: تعلموا الصدق قبل الحدیث؛ «پیش از سخن گفتن، راستی را بیاموزید» (الکافی، ج ۲، ص ۱۰۴).

۱۳. استواری سخن

استواری سخن، به معنای برخورداری سخن راست و درست، از پشتبانه استدلال محکم است. (تفسیر نمونه، ج ۱۷، ص ۴۴۷). امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۴۷، فراز ۲۹، می فرماید: سبحانک قولک حکم؛ «منزهی تو؛ سخنت حکم و استوار است.» در قرآن کریم این ویژگی با واژه سدید بیان شده است.«قولا سدیدا» (احزاب/۷۰)

۱۴. بجا و پسندیده بودن سخن

سخن بجا و پسندیده، سخنی است که افزون بر درستی و راستی و استواری، در موقعیت مناسب بیان شود. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۴۷، فراز ۱۱۳، می فرماید: و اعنی علی مرضی القول؛ «و مرا بر گفتار پسندیده(بجا) یاری فرما.» این ویژگی در نهج البلاغه، خطبه ۱۸۴، در توصیف اهل تقوا با واژه صواب بیان شده است: منطقهم الصواب؛ «سخن آنان درست و صواب است».

۱۵. پاکیزگی و نیکویی سخن

پاکیزگی سخن، به معنای پاک و دلپذیر بودن گفتار است. راغب اصفهانی در المفردات، طیب را در معنای چیزی می داند که حواس و نفس از آن لذت می برد (ص ۳۰۸). امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۲۴، فراز ۶، می فرماید: و اطب لهما کلامی؛ «و سخنم را برای آن دو نیکو گردان.»

ب) ویژگی های بیانی سخن

این ویژگی ها به نحوه بیان و انتقال پیام مربوط اند و بر رسایی و قابل فهم بودن سخن تاکید دارند.

۱۶. رسایی سخن

رسایی سخن، به روشن و روان بودن کلام و آسانی فهم آن مربوط است. مقصود از رسایی، همان بلاغت است. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۴۲، فراز ۴، می فرماید: و سهلت جواسی السنتنا بحسن عبارته؛ «و با زیبایی عبارت آن، زبان های ما را آسان و روان کردی.» این فراز بر روان و آسان بودن بیان دلالت دارد. امیرالمومنین(علیه السلام) نیز می فرماید: البلاغه ما سهل علی المنطق و خف علی الفطنه؛ «بلاغت آن است که بر زبان آسان و بر فهم، سبک و روان باشد» (غررالحکم، ج ۱، ص ۱۰۲)

۱۷. قابل فهم بودن سخن

قابل فهم بودن سخن، به روشن بودن معنا و دریافت آن از سوی مخاطب مربوط است. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۴۲ می فرماید: حتی توصل الی قلوبنا فهم عجائبه؛ «تا فهم شگفتی های آن را به دل های ما برسانی.»

ج) ویژگی های صوتی سخن

این ویژگی ها به کیفیت صدا و لحن گفتار مربوط اند و بر چگونگی ادای سخن تاکید دارند.

۱۸. نرمی صدا و لحن

نرمی در گفتار، به لحن آرام و دور از خشونت گفته می شود. قرآن کریم در خطاب به موسی و هارون(علیهماالسلام) می فرماید: «فقولا له قولا لینا» (طه/4۴)؛ «پس با او سخنی نرم بگویید.» امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۲۴، فراز ۶، درباره رفتار با پدر و مادر می فرماید: الن لهما عریکتی؛ «و خوی و رفتار مرا نسبت به آن دو نرم گردان.» سخن گفتن از مصادیق رفتار است؛ ازاین رو، نرمی رفتار، نرمی در گفتار را نیز دربرمی گیرد.

۱۹. آرامی صدا

آرامی صدا، به پایین آوردن و کنترل بلندی صدا مربوط است. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۲۴، فراز ۶، درباره سخن گفتن با پدر و مادر می فرماید: اللهم خفض لهما صوتی؛ «خدایا، صدای مرا در برابر آن دو پایین آور.» این فراز بر آرام بودن صدا در گفت وگو تاکید دارد.

۲. نبایدهای مهارت سخن گفتن

صحیفه سجادیه در کنار بیان ویژگی های مطلوب گفتار، از برخی شیوه ها و محتوای نادرست سخن نیز برحذر می دارد. مهم ترین آنها سخن گفتن بدون علم، سخن مخالف اراده الهی، کفرآمیز و سخنان زشت و نامطلوب است.

۲۱. سخن گفتن بدون علم

سخن گفتن بدون علم، از نبایدهای گفتار است. امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۸، فراز ۴، می فرماید: او نقول فی العلم بغیر علم؛ «یا درباره چیزی که به آن علم نداریم، سخن بگوییم.»

۲۲. سخن مخالف اراده الهی

امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۳۱ می فرماید: «توب الیک من کل ما خالف ارادتک... حکایات لسانی؛ «به سوی تو توبه می کنم از هر آنچه با اراده تو مخالفت داشته است... و از آنچه زبانم بازگو کرده است.» از این فراز می توان بر ضرورت مراقبت از گفتار و هماهنگی آن با ارزش های الهی تاکید کرد.

۲۳. سخن کفرآمیز

امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۳۲، فراز ۱۳، می فرماید: و تلقانی بکلمه کفره؛ «و مرا با کلمه کفر خویش روبه رو سازد.» بنابراین، سخن کفرآمیز در شمار گفتارهایی قرار می گیرد که در آموزه های دینی باید از آن پرهیز کرد.

۲۴. سخنان زشت و نامطلوب

امام سجاد(علیه السلام) در دعای ۲۰، فراز ۱۳، می فرماید: لفظه فحش او هجر او شتم عرض او شهاده باطل او اغتیاب مومن غائب او سب حاضر...؛ «سخن زشتی یا یاوه ای، یا دشنام و هتک آبروی کسی، یا شهادت باطل، یا غیبت مومنی که حضور ندارد، یا دشنام دادن به کسی که حاضر است.» بر این اساس، فحش و سخن زشت، یاوه گویی، هتک آبرو، شهادت باطل، غیبت و ناسزاگویی، از جمله گفتارهایی اند که باید از آنها پرهیز کرد.

۳. جمع بندی

صحیفه سجادیه در موضوع سخن گفتن، هم به محتوا و هم به شیوه بیان و کیفیت صدا توجه دارد. از مهم ترین بایدها می توان به درستی، راستی، استواری، بجایی، پاکیزگی، رسایی، قابل فهم بودن، نرمی و آرامی سخن و از مهم ترین نبایدها به سخن گفتن بدون علم، سخن مخالف اراده الهی، سخن کفرآمیز و سخنان زشت و نامطلوب اشاره کرد. در نگاه صحیفه سجادیه، سخن مطلوب هم به چه گفتن و هم به چگونه گفتن توجه دارد.

منابع

قرآن کریم.

* شریف رضی، محمد بن حسین، نهج البلاغه.

* امام سجاد(علیه السلام)، صحیفه سجادیه.

* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۲، تهران: دارالکتب الاسلامیه.

* تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم: دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۱۰ق.

* مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.

* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، المفردات فی غریب القرآن، تهران: انتشارات صادق، ۱۳۸۷ش.