MohammadMehdi Seyed naseri
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال/Scholar of Children’s Rights and the Digital Future of Childhood
119 یادداشت منتشر شدهآیا مفهوم کودکی تا سال ۲۰۵۰ تغییر خواهد کرد؟
آیا مفهوم کودکی تا سال ۲۰۵۰ تغییر خواهد کرد؟
محمدمهدی سیدناصری
پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال
«کودکی» مفهومی ثابت و تغییرناپذیر نبوده است. آنچه امروز از کودکی می شناسیم، حاصل تحولات تاریخی، اجتماعی، فرهنگی و حقوقی دو قرن اخیر است. زمانی کودکان نیروی کار محسوب می شدند، سپس به موضوع آموزش و حمایت تبدیل شدند و امروزه به عنوان صاحبان حقوق مستقل شناخته می شوند. اکنون نیز با شتاب تحولات فناوری، هوش مصنوعی و تغییرات اجتماعی، این پرسش بیش از گذشته مطرح است که آیا مفهوم کودکی تا سال ۲۰۵۰دگرگون خواهد شد؟
اگرچه ویژگی های زیستی دوران کودکی تغییر چندانی نخواهد کرد، اما تجربه کودکی احتمالا با گذشته تفاوت های اساسی خواهد داشت. کودک سال ۲۰۵۰ از نخستین سال های زندگی با هوش مصنوعی، ربات ها، واقعیت ترکیبی، محیط های مجازی و سامانه های هوشمند رشد خواهد کرد. مرز میان زندگی فیزیکی و دیجیتال، آموزش و سرگرمی، و حتی تعامل با انسان و ماشین، بسیار کم رنگ تر از امروز خواهد بود. این دگرگونی ها، مفهوم کودکی را نیز تحت تاثیر قرار می دهد.
یکی از مهم ترین تغییرات، گسترش کودکی دیجیتال است. بخش قابل توجهی از هویت، روابط اجتماعی، یادگیری و خاطرات کودکان در فضای دیجیتال شکل خواهد گرفت. ردپای دیجیتال از بدو تولد آغاز می شود و ممکن است تا پایان عمر ادامه یابد. در چنین شرایطی، حقوقی مانند حریم خصوصی، هویت دیجیتال، حفاظت از داده ها و حق فراموش شدن، دیگر موضوعاتی حاشیه ای نخواهند بود، بلکه به بخشی از حقوق بنیادین کودک تبدیل خواهند شد.
از سوی دیگر، نقش خانواده نیز در حال تغییر است. هوش مصنوعی بخشی از وظایف آموزشی، مراقبتی و حتی مشاوره ای را بر عهده خواهد گرفت. مدرسه نیز احتمالا از یک نهاد فیزیکی، به شبکه ای از محیط های یادگیری هوشمند تبدیل می شود. این تحولات، اگرچه فرصت های جدیدی برای رشد کودکان فراهم می کند، اما مرز مسئولیت والدین، مدارس، دولت ها و شرکت های فناوری را نیز دگرگون خواهد کرد.
تحولات جمعیتی نیز بر مفهوم کودکی اثر می گذارد. در بسیاری از کشورها، کاهش نرخ باروری باعث می شود هر کودک ارزش اجتماعی و اقتصادی بیشتری پیدا کند. در نتیجه، سرمایه گذاری بر سلامت، آموزش و رفاه کودکان احتمالا به یکی از مهم ترین اولویت های حکمرانی تبدیل خواهد شد. از این منظر، کودکی بیش از گذشته به یک سرمایه راهبردی برای آینده کشورها تبدیل می شود.
در کنار این فرصت ها، چالش های جدیدی نیز پدید خواهد آمد. وابستگی روزافزون به فناوری، مخاطرات هوش مصنوعی، تغییرات اقلیمی، مهاجرت، نابرابری دیجیتال و بحران های سلامت روان، همگی بر تجربه کودکی در دهه های آینده اثر خواهند گذاشت. اگر حقوق کودک نتواند خود را با این تحولات هماهنگ کند، فاصله میان قواعد حقوقی و واقعیت زندگی کودکان روزبه روز بیشتر خواهد شد.
با این حال، نباید دگرگونی مفهوم کودکی را به معنای تغییر ارزش های بنیادین آن دانست. نیاز کودک به امنیت، محبت، آموزش، بازی، مشارکت، کرامت و حمایت، همچنان پابرجا خواهد ماند. آنچه تغییر می کند، شیوه تحقق این حقوق است، نه اصل آن ها. به همین دلیل، آینده حقوق کودک بیش از آنکه نیازمند کنار گذاشتن اصول موجود باشد، به بازتفسیر آن ها در پرتو واقعیت های جدید نیاز دارد.
شاید تا سال ۲۰۵۰، تعریف حقوقی کودک چندان تغییر نکند، اما بی تردید مفهوم اجتماعی و حقوقی «کودکی» دیگر همان چیزی نخواهد بود که امروز می شناسیم. کودکان آینده در جهانی زندگی خواهند کرد که بسیاری از مرزهای سنتی میان واقعیت و فضای دیجیتال، آموزش و فناوری، یا انسان و هوش مصنوعی از میان رفته است. حقوق کودک نیز ناگزیر باید خود را برای چنین جهانی آماده کند.
در نهایت، پرسش اصلی این نیست که آیا مفهوم کودکی تغییر خواهد کرد یا خیر؛ بلکه این است که آیا نظام های حقوقی و سیاست گذاری، هم پای این تغییرات حرکت خواهند کرد؟ آینده کودکی را فناوری به تنهایی تعیین نخواهد کرد؛ آن را تصمیم هایی رقم می زنند که امروز درباره حقوق، کرامت و منافع کودکان اتخاذ می کنیم. شاید مهم ترین وظیفه حقوق کودک در دهه های پیش رو، حفظ ارزش های انسانی کودکی در جهانی باشد که هر روز بیش از گذشته دگرگون می شود.