بحران قره باغ

بحران قره باغ: از ریشه های تاریخی تا تحولات اخیر

۱. ریشه های تاریخی و جغرافیایی

منطقه قره باغ کوهستانی (ناگورنو قره باغ) در جنوب شرقی جمهوری آذربایجان واقع شده و از نظر بین المللی بخشی از خاک این کشور به شمار می رود.ریشه های این مناقشه به دوران پس از جنگ های ایران و روسیه در قرن نوزدهم و جدایی قفقاز بر اساس عهدنامه گلستان (۱۸۱۳) برمی گردد. در سال ۱۹۲۳، اتحاد جماهیر شوروی این منطقه را به عنوان «استان خودگردان» در جمهوری آذربایجان تعریف کرد؛ تقسیم بندی که تا فروپاشی شوروی در ۱۹۹۱ پابرجا ماند .

۲. جنگ اول قره باغ (۱۹۸۸–۱۹۹۴)

با فروپاشی شوروی، اختلافات قومی و ارضی تشدید شد. در جنگ اول، نیروهای ارمنی و جمهوری خودخوانده آرتساخ کنترل قره باغ کوهستانی و چندین شهرستان اطراف آن (آغ دام، کلبجر، لاچین و…) را به دست گرفتند. این مناطق از نظر جامعه بین المللی بخشی از خاک آذربایجان محسوب می شوند و قطعنامه های متعدد شورای امنیت سازمان ملل بر تمامیت ارضی آذربایجان و خروج نیروهای ارمنی تاکید کرده اند. جنگ با آتش بس بیشکک در ۱۹۹۴ پایان یافت، اما رژیم آتش بس بارها نقض شد؛ از جمله درگیری های ۲۰۱۶ و ژوئیه ۲۰۲۰ .

۳. جنگ دوم قره باغ (۲۰۲۰)

در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۰، درگیری های گسترده ای میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان آغاز شد که ۴۴ روز ادامه یافت.ویژگی های کلیدی این جنگ:

• نقش فناوری های نوین: استفاده گسترده آذربایجان از پهپادهای ساخت اسرائیل و ترکیه نقش تعیین کننده ای در برتری میدانی این کشور داشت .
• حمایت های منطقه ای: ترکیه به طور آشکار از آذربایجان حمایت کرد و گزارش هایی از اعزام مزدوران سوری به منطقه منتشر شد که از سوی باکو تکذیب گردید .
• تلفات انسانی: طبق آمار رسمی، حدود ۲۸۰۰ نظامی آذربایجانی و بیش از ۲۳۰۰ نظامی ارمنی کشته شدند. همچنین ده ها غیرنظامی در هر دو طرف جان باختند .

۴. توافق نامه آتش بس ۱۰ نوامبر ۲۰۲۰

در ۹ نوامبر ۲۰۲۰، بیانیه مشترکی توسط الهام علی اف (رئیس جمهور آذربایجان)، ولادیمیر پوتین (رئیس جمهور روسیه) و نیکول پاشینیان (نخست وزیر ارمنستان) امضا شد. مفاد اصلی این توافق .

• توقف کامل درگیری ها از ۱۰ نوامبر
• بازگرداندن شهرستان های کلبجر، آغ دام و لاچین به آذربایجان تا ۱ دسامبر
• استقرار حدود ۲۰۰۰ نیروی حافظ صلح روسی در منطقه برای حداقل ۵ سال
• ایجاد کریدور ارتباطی میان آذربایجان و نخجوان از طریق خاک ارمنستان

۵. نقش و موضع ایران

ایران به عنوان همسایه هر دو کشور، مواضع مشخصی در این بحران داشت:

• مقامات ایرانی بر حفظ تمامیت ارضی آذربایجان و آزادسازی سرزمین های اشغالی تاکید کردند.
• ایران طرحی برای حل بحران ارائه کرد و خواستار آتش بس و گفتگو شد .
• در جریان جنگ، چند موشک و پهپاد به مناطق مرزی ایران اصابت کرد که با هشدار جدی مقامات ایرانی مواجه شد.

۶. پیامدهای ژئوپلیتیکی

پس از جنگ ۲۰۲۰، موازنه قدرت در قفقاز جنوبی به طور چشمگیری تغییر کرد. آذربایجان کنترل تقریبا تمام مناطق از دست رفته را بازپس گرفت و نفوذ روسیه از طریق نیروهای حافظ صلح در منطقه افزایش یافت. این تحولات همچنین بر روابط منطقه ای، از جمله مناسبات ایران با همسایگان شمالی، تاثیرگذار بوده است .