جنگ فقط خانه ها را ویران نمی کند؛ آینده تحصیلی کودکان را هم می گیرد

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین الملل کودکان

جنگ فقط خانه ها را ویران نمی کند؛ آینده تحصیلی کودکان را هم می گیرد

وقتی درباره پیامدهای جنگ صحبت می کنیم، معمولا نخستین تصاویر ذهنی ما ساختمان های تخریب شده، خیابان های آسیب دیده و خانواده های آواره است. اما بخشی از خسارت های جنگ در تصاویر خبری به سادگی دیده نمی شود: دانش آموزی که از مدرسه دور مانده، کودکی که به کتاب و اینترنت دسترسی ندارد یا نوجوانی که به دلیل ناامنی و نگرانی، فرصت یادگیری و برنامه ریزی برای آینده را از دست داده است.

آموزش فقط حضور در کلاس و گذراندن امتحانات نیست. مدرسه محیطی برای یادگیری، تعامل اجتماعی، رشد فکری و احساس تعلق است. هنگامی که بحران نظامی زندگی روزمره را مختل می کند، این مجموعه از کارکردها ممکن است هم زمان آسیب ببیند. پیامدهای آن نیز برای همه کودکان یکسان نیست. کودکانی که به ابزارهای دیجیتال، فضای مناسب مطالعه و حمایت خانوادگی دسترسی دارند، ممکن است آسان تر با تعطیلی مدرسه کنار بیایند؛ درحالی که کودکان خانواده های کم درآمد، کودکان دارای معلولیت و کودکانی که ناچار به جابه جایی شده اند، با موانع بیشتری روبه رو می شوند.

ماده ۲۸ کنوانسیون حقوق کودک، حق کودک به آموزش را به رسمیت می شناسد و دولت ها را به اقدام برای تحقق آن متعهد می کند. ماده ۲۹ نیز به اهداف آموزش، از جمله رشد توانایی های کودک و احترام به حقوق بشر، می پردازد. در شرایط مخاصمه، این تعهدات باید در کنار قواعد حقوق بین الملل بشردوستانه درباره حمایت از غیرنظامیان و تاسیسات غیرنظامی بررسی شوند.

البته حق آموزش به معنای آن نیست که در هر شرایط امنیتی، بازگشایی فوری مدارس الزاما تصمیم درستی است. اگر ساختمان مدرسه یا مسیر رفت وآمد دانش آموزان ناامن باشد، حفاظت از جان آنان اولویت دارد. مسئله اصلی این است که تعطیلی اضطراری به محرومیت نامحدود و بی برنامه تبدیل نشود و برای ادامه آموزش، راهکارهای امن و متناسب در نظر گرفته شود.

دولت ها و نهادهای آموزشی می توانند با فراهم کردن محتوای آموزشی قابل دسترس، برنامه های جایگزین برای مناطق محروم، حمایت از معلمان و انعطاف در ارزیابی های تحصیلی، از گسترش نابرابری جلوگیری کنند. آموزش از راه دور نیز تنها زمانی راهکار موثری است که دسترسی واقعی کودکان به برق، اینترنت، ابزار مناسب و فضای یادگیری در نظر گرفته شود.

جنگ ممکن است ساختمان مدرسه را تخریب کند، اما نباید بهانه ای برای فراموش کردن حق آموزش شود. اگر آینده کودکان برای جامعه اهمیت دارد، باید از همان روزهای بحران برای بازگشت امن آنان به مسیر یادگیری برنامه ریزی کرد؛ زیرا بازسازی یک ساختمان شاید سال ها طول بکشد، اما فرصت ازدست رفته رشد و یادگیری کودک همیشه به آسانی جبران نمی شود.