سکوت تاریخ نگاری و بازخوانی معاصر فیلسوفان زن در سنت آلمانی

سکوت تاریخ نگاری و بازخوانی معاصر فیلسوفان زن در سنت آلمانی

نویسنده : محمدحسین ایراندوست

1- بیان مسئله

در روایت استاندارد تاریخ فلسفه آلمانی ، از لایب نیتس و کانت تا هگل، نیچه و هایدگر ؛ نام زنان تقریبا به طور کامل غایب است. این غیبت چنان فراگیر است که حتی در پژوهش های دانشگاهی معاصر نیز غالبا به عنوان امری «طبیعی» یا صرفا بازتاب «شرایط تاریخی» تلقی می شود. اما پرسش بنیادین این است: آیا این سکوت محصول نبود تاریخی زنان در عرصه فلسفه است، یا محصول حذف تاریخ نگارانه ای نظام مند؟

پژوهش های اخیر در تاریخ نگاری فلسفه، به ویژه اثر «سابرینا ابرس مایر» با عنوان «از یک مکان به یادماندنی تا قطراتی در اقیانوس » درباره حاشیه رانی فیلسوفان زن در تاریخ نگاری فلسفه آلمانی، نشان می دهد که پاسخ درست به این پرسش، حالت دوم است. یعنی سکوت، محصول حذف است. ابرس مایر با ارائه اسناد و استدلال های تازه، نشان می دهد که زنان فیلسوف در آلمان پیش از ۱۸۰۰ به طور گسترده مورد بحث قرار می گرفتند، و سکوت تاریخ نگاری فلسفه آلمانی در قرن نوزدهم نه یک «کشف» ساده، بلکه تداوم گرایش هایی از قرن هجدهم و سپس تشدید آگاهانه آن ها در اواخر قرن نوزدهم بود . این استدلال، مسئله را از حوزه «کمبود منابع» به حوزه «سیاست حافظه و حذف» منتقل می کند.

هدف از این نوشتار ، ترسیم چارچوبی برای درک این مسئله است: نخست شواهد تاریخی حضور زنان فیلسوف در آلمان پیش از قرن نوزدهم و سپس سکوت پس از آن بررسی می شود؛ در ادامه، مکانیسم حاشیه رانی با تکیه بر تحلیل «ابرس مایر» و «الین اونیل» توضیح داده می شود؛ و سرانجام، تلاش های معاصر برای بازخوانی این سنت ، به ویژه در انتشارات دانشگاه آکسفورد و مراکز پژوهشی مرتبط ؛ معرفی می گردد.

2- شواهد تاریخی: حضور پیش از ۱۸۰۰ و سکوت پس از آن 1-2- سنت فرهنگ نامه ها و فهرست های زنان دانشمند:

پیش از قرن نوزدهم، زنان دانشمند و در میان آن ها فیلسوفان زن، توجه قابل توجهی در آلمان دریافت می کردند. «ابرس مایر» نشان می دهد که در فاصله قرن هفدهم و هجدهم، بیش از بیست فرهنگ نامه و فهرست از زنان مشهور و دانشمند در آلمان منتشر شد . این سنت که با اثر جووانی بوکاچیو ، در رنسانس آغاز شده بود، در آلمان به شکلی گسترده و متنوع ادامه یافت و بخشی از بحث های دوران مدرن اولیه درباره جنس زن را تشکیل می داد .

این آثار صرفا فهرست های ستایش آمیز نبودند؛ بلکه در بسیاری از موارد به طور جدی به مشارکت های فکری زنان می پرداختند. وجود چنین سنتی نشان می دهد که «زن فیلسوف» در آلمان پیش از ۱۸۰۰ نه یک مقوله متناقض، بلکه مقوله ای قابل تشخیص و قابل بحث بود.

2-2- تاریخ نگاران فلسفه قرن هجدهم و ذکر زنان

شواهد مهم تر از فرهنگ نامه ها، حضور زنان در آثار تاریخ نگاران فلسفه قرن هجدهم است. ابرس مایر به طور خاص به کریستوف آوگوست هویمان و یاکوب بروکر اشاره می کند. دو چهره شاخص تاریخ نگاری فلسفه در آلمان قرن هجدهم، که در آثارشان زنان فیلسوف را مورد بحث قرار داده اند . این نکته حیاتی است: یعنی در همان قرنی که به عنوان «دوره طلایی» تاریخ نگاری فلسفه آلمانی شناخته می شود، زنان نه تنها حضور داشتند، بلکه در روایت های تاریخی ثبت شده بودند.

2-3- نقطه گسست: سکوت قرن نوزدهم

اما با آغاز قرن نوزدهم، این حضور به طرز چشمگیری از روایت های عمومی تاریخ فلسفه محو می شود. ابرس مایر این گسست را «شگفت انگیز» می خواند، به ویژه از آن رو که همزمان با افزایش شمار زنانی رخ داد که وارد جهان دانش می شدند و مطالبه حقوق برابر داشتند . به عبارت دیگر، سکوت تاریخ نگاری فلسفه دقیقا در زمانی عمیق تر شد که حضور واقعی زنان در عرصه آموزش و اندیشه در حال افزایش بود. این همزمانی معکوس، خود نشانه ای قوی بر اینکه سکوت مذکور «طبیعی» نیست.

2-4- مکانیسم حاشیه رانی: از غفلت تا حذف آگاهانه

الین اونیل (۱۹۵۳–۲۰۱۷)، فیلسوف و تاریخ نگار برجسته فلسفه مدرن اولیه، در مقاله اثرگذار خود با عنوان «مرکب محو شونده: فیلسوفان زن مدرن اولیه و سرنوشت آن ها در تاریخ» (۱۹۹۸) تحلیل بنیادینی از این حذف ارائه داد. «اونیل» علاوه بر عواملی مانند نویسندگی ناشناس و تغییر معیارهای «فلسفی بودن» در قرن نوزدهم ، که محتوا و سبک نوشتاری زنان را از حوزه فلسفه بیرون می راند ، به «مسئله تناقض نما[1]» اشاره می کند: در این دوره، زنان به طور پیشینی فیلسوف به شمار نمی آمدند . اما مهم ترین استدلال اونیل، سیاسی است: او می گوید ناپدید شدن چشمگیر زنان از تاریخ های فلسفه در قرن نوزدهم را تنها در بستر سیاسی پس از انقلاب فرانسه می توان به طور کامل درک کرد .

«سابرینا ابرس مایر» تحلیل اونیل را می پذیرد اما آن را برای بستر آلمانی بسط می دهد. او سه لایه تحلیلی ارائه می دهد:

لایه اول : سکوت قرن نوزدهم کاملا جدید نیست، بلکه تداوم گرایش هایی است که در تاریخ نگاری فلسفه قرن هجدهم نیز وجود داشت . یعنی حتی در دوره «حضور»، نوعی حاشیه رانی خاموش در حال شکل گیری بود.

لایه دوم : در اواخر قرن نوزدهم، محرک تازه ای برای اندیشیدن درباره زنان در تاریخ فلسفه پدید آمد که مستقیما با یک پرسش سیاسی فوری مرتبط بود: رهایی زنان و به طور خاص حق آموزش دانشگاهی ، که در آلمان بسیار دیرتر از بسیاری از کشورهای اروپایی دیگر محقق شد .

لایه سوم : ابرس مایر نتیجه می گیرد که تلاش تجدیدشده و تشدیدشده برای کم رنگ کردن فیلسوفان زن در گذشته را باید نشانه ای از تلاش برای بیرون نگه داشتن زنان از آکادمی به طور عام و از فلسفه به طور خاص ؛ فهمید . به عبارت دیگر، حذف تاریخی زنان از روایت فلسفه، نه صرفا یک خطای تاریخ نگارانه، بلکه ابزاری در خدمت طرد معاصر آنان از نهاد فلسفه بود.

این تحلیل برای مخاطب دانشگاهی اهمیت روش شناختی دارد: مسئله «فیلسوفان زن آلمانی» صرفا یک موضوع «افزودنی» به تاریخ فلسفه نیست، بلکه پرسشی درباره «معیارهای کانون سازی، سیاست حافظه، و نسبت دانش با قدرت» است.

بازخوانی معاصر: تلاش های آکسفورد و فراتر از آن

از اواخر دهه ۲۰۱۰، انتشارات دانشگاه آکسفورد در قالب مجموعه ها و کتاب های راهنما، تلاشی نظام مند برای بازخوانی سنت فلسفی زنان آلمانی زبان آغاز کرده است. برای دقت دانشگاهی، لازم است میان چند نکته مرتبط در این مجموعه ها و کتب منتشر شده، تفکیک قائل شویم :

الف- مجموعه «تاریخ های جدید فلسفه آکسفورد» (Oxford New Histories of Philosophy)

این مجموعه با ویراستاری کریستیا مرسر (دانشگاه کلمبیا) و ملویین راجرز منتشر می شود و به یادبود الین اونیل اختصاص یافته است . هدف آن ارائه منابع برای تنوع بخشی به محتوای درس های فلسفه و بازبینی روایت های سنتی است. اونیل در زمان مرگش (دسامبر ۲۰۱۷) هم ویراستار این مجموعه بود . این مجموعه آثاری درباره فیلسوفان زن از سنت های مختلف منتشر کرده، اما یک پروژه اختصاصی «فیلسوفان زن آلمانی» نیست.

ب- «فیلسوفان زن در قرن نوزدهم طولانی: سنت آلمانی»

این کتاب که در اوت ۲۰۲۱ منتشر شد، ویراسته دالیا ناسار (دانشگاه سیدنی) و کریستین گیسدال (دانشگاه تمپل) است و شامل ترجمه انگلیسی آثار نه فیلسوف زن آلمانی زبان ، از مادام دو استائل تا گردا والتر، همراه با مقدمه های تحلیلی است . این اثر نزدیک ترین منبع به موضوع مقاله حاضر است و برای مخاطب دانشگاهی که به دنبال آشنایی مستقیم با متون است، نقطه شروع مناسبی محسوب می شود.

ج- «راهنمای آکسفورد فیلسوفان زن قرن نوزدهم در سنت آلمانی»

این جلد جامع تر که در سال ۲۰۲۴ منتشر شد، ویراسته همان دو پژوهشگر (ناسار و گیسدال) است و در ۳۱ فصل، مشارکت های زنان فیلسوف در جنبش های فکری قرن نوزدهم ، از رمانتیسم تا سوسیالیسم و پدیده شناسی را بررسی می کند . این اثر برای مخاطب دانشگاهی تخصصی تر و از نظر پوشش موضوعی، جامع ترین منبع موجود در زبان انگلیسی است.

د- نهادهای فراتر از آکسفورد

تلاش بازخوانی محدود به انتشارات آکسفورد نیست. «مرکز تاریخ فیلسوفان زن و دانشمندان» در دانشگاه پادربورن آلمان، در سال ۲۰۱۶ به ابتکار روت هاگن گروبر تاسیس شد و اولین مرکز از این نوع در اروپا و جهان است . این مرکز آرشیوی از نسخه های خطی و نوشته های فیلسوفان زن ایجاد کرده و پروژه هایی مانند دایره المعارف مفاهیم فیلسوفان زن (ECC) را با همکاری مری الن وایت و شبکه ای جهانی از پژوهشگران پیش برده است . اشاره به این نهاد، نشان می دهد که بازخوانی مورد بحث یک جریان بین المللی و نهادی شده است، نه صرفا یک تلاش انتشاراتی منفرد.

5- نتیجه: چرایی بازخوانی

آنچه در این نوشتار ، ترسیم شد، صرفا یک «معرفی چهره های فراموش شده» نیست. مسئله فیلسوفان زن آلمانی، پرسشی را درباره «خود ماهیت روایت فلسفی» پیش می کشد: اگر سکوت تاریخ نگاری محصول حذف آگاهانه در بستر سیاسی بوده است، آنگاه «فلسفه آلمانی» که می شناسیم، نه بازتابی کامل از واقعیت تاریخی، بلکه محصولی است که در فرآیندهای کانون سازی و طرد شکل گرفته است.

بازخوانی فیلسوفان زن ، از یوهانا شارلوته اونتسر در قرن هجدهم تا کارولینه فون گوندروده، هدویگ دورن، کلارا زتکین و روزا لوکزامبورگ در قرن نوزدهم، صرفا «افزودن زنان» به فهرست موجود نیست. این بازخوانی می تواند درک ما از ایده آلیسم آلمانی، رمانتیسم، و نظریه اجتماعی قرن نوزدهم را تغییر دهد، زیرا نشان می دهد که پرسش های جنسیتی و اجتماعی از همان آغاز با این جریان ها درهم تنیده بودند. مقالات بعدی این مجموعه، به هر یک از این چهره ها به طور مستقل خواهد پرداخت و این چارچوب مقدماتی را با تحلیل های موردی عمق خواهد بخشید.

منابع و مآخذ:

1. Ebbersmeyer, Sabrina. “From a ‘Memorable Place’ to ‘Drops in the Ocean’: On the Marginalization of Women Philosophers in German Historiography of Philosophy.” *British Journal for the History of Philosophy* 28, no. 3 (2020): 442–462.

2. Nassar, Dalia, and Kristin Gjesdal, eds. *Women Philosophers in the Long Nineteenth Century: The German Tradition*. Oxford University Press, 2021.

3. Gjesdal, Kristin, and Dalia Nassar, eds. *The Oxford Handbook of Nineteenth-Century Women Philosophers in the German Tradition*. Oxford University Press, 2024.

4. O’Neill, Eileen. “Disappearing Ink: Early Modern Women Philosophers and Their Fate in History.” In *Philosophy in a Feminist Voice*, edited by Janet A. Kourany. Princeton University Press, 1998.

[1] - (oxymoron problem)