همه چیز درباره نفقه
![](/media/n/372592/d9fd5765a2c24da4b07ba4347a5e63c2/a9480ba4-dc68-4cc2-af25-d2acd3dc2674.webp)
مقدمه
هر فردی ممکن است در وضعیت هایی دارای مسئولیت و وظایف حقوقی و یا شرعی باشد. در ازدواج نیز زن و مرد دارای وظایفی مانند حسن معاشرت زن و مرد، عدم اشتغال به به مشاغل منافی مصالح خانوادگی، تمکین و امثالهم است. یکی از وظایف حقوقی و شرعی مردان در زندگی مشترک پرداخت نفقه به همسر خود است. نفقه در لغت، به معنای هزینه و خرجی می باشد. لازم به ذکر است که پرداخت نفقه صرفا مختص به همسر نمی باشد و شامل فرزندان گاهی اقارب (مثل پدر و مادر) نیز می شود. نفقه چه در شرع و چه در قانون تعریف شده است و حتی ترک این وظیفه از منظر شرع و حقوق دارای عقوبت است.
با توجه به مقدمه فوق می توان اینطور گفت که نفقه به سبب زوجیت یا قرابت و خویشاوندی است که هزینه ایی می باشد که برای ادامه زندگی، صرف مخارج ضروری همسر و فرزندان، خویشاوندان می شود.
نفقه در قرآن
در قرآن کریم، آیات متعددی درباره وجوب نفقه نازل شده است:
بسم الله الرحمن الرحیم
اسکنوهن من حیث سکنتم من وجدکم ولا تضاروهن لتضیقوا علیهن ۚ وان کن اولات حمل فانفقوا علیهن حتی یضعن حملهن ۚ فان ارضعن لکم فآتوهن اجورهن ۖ واتمروا بینکم بمعروف ۖ وان تعاسرتم فسترضع له اخری (طلاق آیه ۶)
(زنانی که طلاق رجعی دهید تا در عده اند) آنها را در همان منزل خویش که میسر شماست بنشانید و به ایشان (در نفقه و سکنی) آزار و زیان نرسانید تا آنان را در مضیقه و رنج در افکنید (که به ناچار از حق خود بگذرند) و به زنان مطلقه اگر حامله باشند تا وقت وضع حمل نفقه دهید آن گاه اگر فرزند شما را شیر دهند اجرتشان را بپردازید و (در کار فرزند) میان خود به نیکی مشورت و سازش کنید. و اگر با هم سختگیری کنید (مادر صرف نظر کند تا) زن دیگری او را شیر دهد.
بسم الله الرحمن الرحیم
والوالدات یرضعن اولادهن حولین کاملین ۖ لمن اراد ان یتم الرضاعه ۚ وعلی المولود له رزقهن وکسوتهن بالمعروف ۚ لا تکلف نفس الا وسعها ۚ لا تضار والده بولدها ولا مولود له بولده ۚ وعلی الوارث مثل ذلک ۗ فان ارادا فصالا عن تراض منهما وتشاور فلا جناح علیهما ۗ وان اردتم ان تسترضعوا اولادکم فلا جناح علیکم اذا سلمتم ما آتیتم بالمعروف ۗ واتقوا الله واعلموا ان الله بما تعملون بصیر (بقره آیه ۲۳۳)
و مادران بایستی دو سال کامل فرزندان خود را شیر دهند، البته آن کسی که خواهد فرزند را شیر تمام دهد؛ و به عهده صاحب فرزند است (یعنی پدر) که خوراک و لباس مادر را به حد متعارف بدهد، هیچ کس را تکلیف جز به اندازه طاقت نکنند، نه مادر باید در نگهبانی فرزند به زحمت و زیان افتد و نه پدر بیش از حد متعارف برای کودک متضرر شود. و اگر کودک را پدر نبود وارث باید در نگهداری او به حد متعارف قیام کند. و اگر پدر و مادر به رضایت و مصلحت دید یکدیگر بخواهند فرزند را از شیر بگیرند هر دو را رواست، و اگر خواهید که برای فرزندان دایه بگیرید آن هم روا باشد در صورتی که دایه را حقوقی به متعارف بدهید. و از خدا پروا کنید و بدانید که خداوند به کردار شما بیناست.
نفقه در حقوق ایران
ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی نفقه را اینگونه تعریف کرده است: نفقه عبارت است از همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینه های درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض. همچنین مطابق ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی، در نکاح دائم، پرداخت نفقه زن، جزو وظایف شوهر است که به واسطه ازدواج، بر عهده او قرار می گیرد.
نفقه در ازدواج موقت: با تعاریف قانونی فوق و مفهوم مخالف ماده ۱۱۰۶ قانون مدنی در میابیم که نفقه زن در ازدواج موقت (نکاح منقطع) امکان پذیر نیست و تنها شامل ازدواج دائم است. البته باید دانست که مستند به ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی شرط خلاف آن صحیح است. ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی بیان داشته است که: در عقد انقطاع زن حق نفقه ندارد مگر اینکه شرط شده یا آنکه عقد مبنی بر آن جاری شده باشد
میزان نفقه: میزان نفقه زن با توجه به وضعیت و جایگاه زن تعیین می شود در نتیجه نمی توان به صورت رسمی نفقه را برای همه افراد جامعه نرخ ثابتی در نظر گرفت. تعیین وضعیت و جایگاه در زندگی مشترک عرفی است و در صورت اختلاف دادگاه آن را مشخص می کند.
جهیزیه و نفقه: ماده ۱۱۰۷ قانون مدنی تهیه اثاث منزل را برعهده مرد دانسته است. طبق این ماده لوازم منزل که به اصطلاح آن را جهاز می نامند برعهده مرد است اما در ایران مطابق عرف عمل می شود و برای تسهیل ازدواج تهیه وسایل منزل را زن تقبل می کند. به دلیل اینکه تهیه جهاز یک رسم است در هر قوم یا شهر نحوه آن متفاوت است. لازم به ذکر است که تهیه جهاز توسط زن به معنای انصارف او از مالکیت اثاث منزل نمی باشد و همچنان در مالکیت او باقی می ماند.
در چه زمان زن مستحق نفقه نیست؟
نکاح موقت: همانطور که بالاتر ذکر شد در نکاح منقطع یا همان نکاح موقت که به ازدواج صیغه ایی نیز شهرت دارد زن مستحق نفقه نخواهد بود اما شرط خلاف آن مبنی بر آنکه تادیه نفقه زن برعهده مرد قرار گیرد، مستند به ماده ۱۱۱۳ قانون مدنی صحیح است.
نشوز: همانطور که در مقدمه بیان شد، زن و مرد در قبال یکدیگر دارای وظایفی می باشند که یکی از وظایفی که قانون برای زن در مقابل شوهر برشمارده است تمکین خاص می باشد. تمکین خاص به معنای آمادگی زن در برقراری رابطه خاص زناشویی است. نشوز، به معنای عدم انجام وظایف زناشویی و ناسازگاری این چنینی، در زندگی مشترک است. عدم تمکین زن از شوهر خود، سبب نشوز زن است که به اصطلاح وی را ناشزه می نامند. یکی از آثاری که نشوز به همراه دارد این است که در دوره نشوز نفقه به زن تعلق نخواهد گرفت.
اسقاط نفقه زوجه
سوالی که مطرح است این است که آیا نفقه زن قابل اسقاط است؟ یا آنکه برای برقراری نفقه باید در عقد ذکر شود؟
سبب نفقه عقد نکاح است و بدون نیاز به ذکر آن در عقدنامه به صورت خودکار از حقوق زن می باشد. به عبارت دیگر نفقه از آثار عقد نکاح دائم است و بدون نیاز به ذکر یا شرط شدن آن در عقدنامه به زن تعلق خواهد گرفت. اما برای اسقاط نفقه باید در نظر داشته باشید که نفقه حال و گذشته (مثلا نفقه ماه ها و سال های قبل) به عنوان یک دین قابل اسقاط است. یعنی زن می تواند آن را مورد ابراء قرار دهد. (ابراء در لغت به معنای صرف نظر کردن از طلب توسط طلبکار است). اما نفقه آینده بنا بر نظر اکثر حقوقدانان به دلیل آنکه خلاف اخلاق حسنه است پذیرفته نشده است هرچند که نظر مخالف نیز وجود دارد.
نفقه در ایام عده
نفقه در طلاق رجعی: طلاق رجعی، طلاقی است که بعد از آن زن باید عده نگه دارد و با مرد دیگری وارد رابطه زناشویی نشود و در این مدت امکان رجوع از طلاق وجود خواهد داشت. مستند به ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی در این نوع از طلاق تا پایان مدت عده نفقه زن برعهده مرد است مگر آنکه طلاق در حال نشوز زن واقع شده باشد.
نفقه در طلاق بائن: بر خلاف طلاق رجعی، در طلاق بائن شوهر در زمان عده حق رجوع از آن را ندارد. مستند به ماده ۱۱۰۹ قانون مدنی در طلاق بائن یا فسخ نکاح زن در مدت عده حق نفقه نخواهد داشت مگر آنکه از شوهر خود حامل باشد (حامله) که در این صورت تا زمان وضع حمل حق نفقه دارد.
نفقه در عده وفات: مستند به ماده ۱۱۱۰ قانون مدنی در ایام عده وفات، مخارج زندگی زوجه عندالمطالبه از اموال اقاربی که پرداخت نفقه به عهده آنان است (درصورت عدم پرداخت) تامین می گردد. به عبارت دیگر در عده وفات زن نسبت به اموال شوهر خود حق نفقه ندارد و می تواند نفقه خود را از اشخاصی که مکلف به انفاق هستند (مثل پدر یا مادر و یا فرزندان) دریافت کند.