کارگزاری بازپرس در ساحت گفتمان های جرم شناسی

بازپرس به عنوان یکی از کارگزاران کلیدی در نظام عدالت کیفری، نقش محوری در تحقیقات مقدماتی و تعقیب جرائم ایفا می کند. با تصویب قانون آیین دادرسی کیفری در سال ۱۳۹۲، وظایف و اختیارهای بازپرس نه تنها در چارچوب حقوقی، بلکه در سایه یافته های جرم شناسی نیز گسترش یافته است. این نوشتار به بررسی نقش بازپرس در گفتمان های جرم شناسی می پردازد و نشان می دهد که چگونه بازپرس از نظریه ها و یافته های جرم شناسی برای بهبود فرآیندهای عدالت کیفری استفاده می کند.

1. بازپرس و جرم شناسی نظری

جرم شناسی نظری به شناسایی علل و عوامل جرم و ارائه نظریه هایی برای کاهش بزهکاری می پردازد. بازپرس در این چارچوب، باید به شناسایی عوامل جرم زا و بررسی پیامدهای تصمیمات قضایی بپردازد. این شامل تحلیل رفتار مجرمان، محیط اجتماعی و روانی آنان و همچنین تاثیرات تصمیمات قضایی بر کاهش یا افزایش بزهکاری است.

یکی از نظریه های مهم در این حوزه، نظریه برچسب زنی است که بر تاثیرات منفی برچسب های جرم شناسانه بر افراد تاکید دارد. بازپرس باید در تصمیم گیری های خود، مانند صدور دستور احضار یا بازداشت، به پیامدهای اجتماعی و جرم شناسانه این اقدامات توجه کند. برای مثال، بازپرس می تواند با استفاده از دادرسی کیفری فناورانه، از برچسب زنی غیرضروری جلوگیری کند.

2. بازپرس و جرم شناسی کاربردی

جرم شناسی کاربردی به شناسایی روش های اثربخش برای پیشگیری از جرم و بازپروری مجرمان می پردازد. بازپرس در این چارچوب، وظیفه دارد تا با استفاده از یافته های جرم شناسی، اقداماتی را برای پیشگیری از جرم و بازپروری مجرمان انجام دهد.

یکی از وظایف مهم بازپرس در این حوزه، پیشگیری از جرم است. این شامل پیشگیری فردمدارانه (مانند حمایت از کودکان و نوجوانان در معرض خطر) و پیشگیری موقعیت مدارانه (مانند زدایش فرصت های ارتکاب جرم) می شود. بازپرس می تواند با صدور دستورات مناسب، مانند منع اشتغال به فعالیت های خاص یا نظارت قضایی، از وقوع جرائم جلوگیری کند.

علاوه بر این، بازپرس در فرآیند بازپروری مجرمان نیز نقش دارد. این شامل تشکیل پرونده شخصیت برای مجرمان و ارائه پیشنهاداتی برای درمان و بازپروری آنان است. بازپرس می تواند با استفاده از اختیارات خود، مانند پیشنهاد تعلیق تعقیب یا شرکت مجرمان در برنامه های آموزشی و درمانی، به بازپروری آنان کمک کند.

3. بازپرس و گفتمان های جرم شناسی

بازپرس نه تنها به عنوان یک کارگزار قضایی، بلکه به عنوان یک بازیگر کلیدی در گفتمان های جرم شناسی عمل می کند. این گفتمان ها شامل نظریه ها و یافته هایی است که به شناسایی علل جرم، پیشگیری از آن و بازپروری مجرمان می پردازند. بازپرس با به کارگیری این گفتمان ها، می تواند فرآیندهای عدالت کیفری را بهبود بخشد و به کاهش بزهکاری کمک کند.

یکی از گفتمان های مهم در این حوزه، گفتمان پیشگیری از جرم است. بازپرس با استفاده از یافته های این گفتمان، می تواند اقداماتی را برای جلوگیری از وقوع جرائم انجام دهد. این شامل پیشگیری فردمدارانه، پیشگیری موقعیت مدارانه و پیشگیری اجتماعی است. بازپرس می تواند با تشکیل پرونده شخصیت برای مجرمان و ارائه پیشنهاداتی برای درمان و بازپروری آنان، به کاهش بزهکاری کمک کند.

باری از هر جهت کاراکتر بازپرس در تعیین پیامد های جرم شناسانه، زداینده های تعقیب کیفری (ترک یا تعلیق تعقیب)، سازش میان کنشگران عدالت کیفری، پیشگیری از جرم و بازپروری مجرمان نقش حیاتی ایفا می کند و این مهم جز با توجه به هستارهای نوین اجتماعی و اقتصادی به دست نمی آید در نتیجه بازپرس باید در تصمیم گیری های خود به پیامدهای اجتماعی و جرم شناسانه اقداماتش توجه کند.

برای مطالعه بیشتر ر.ک : امیرحسن نیازپور، رویکرد جرم شناسانه به وظیفه ها و اختیارهای «بازپرس» در فرآیند کیفری، مطالعات حقوق کیفری و جرم شناسی دانشگاه تهران، دوره 54 شماره 1، بهار و تابستان 1403