واکاوی مقررات صندوق صلح فیفا (۲۰۲۶) با نگاهی به ظرفیت ها و چالش های حقوقی برای نهادهای ایرانی

هوالرحمان

واکاوی مقررات صندوق صلح فیفا (2026) با نگاهی به ظرفیت ها و چالش های حقوقی برای نهادهای ایرانی

نویسنده: مصطفی لطفی
تاریخ: خرداد ۱۴۰۵
موضوع: تحلیل مقررات صندوق صلح فیفا (FIFA Peace Fund Regulations) مصوب ۲۸ آوریل ۲۰۲۶

چکیده اجرایی

مقررات صندوق صلح فیفا (FIFA Peace Fund Regulations) که در آوریل ۲۰۲۶ به تصویب شورای فیفا رسیده، یک ابتکار حقوقی‑نهادی بدیع در نظام حقوقی فوتبال جهانی محسوب می شود. این صندوق با هدف تامین مالی بازسازی زیرساخت های فوتبالی تخریب شده بر اثر منازعات مسلحانه، راه اندازی مجدد فعالیت های فوتبال و پیوند آن با برنامه های اجتماعی گسترده تر (سلامت، آموزش، تغذیه و ...) طراحی شده است. در این یادداشت، ضمن تبیین ساختار حقوقی صندوق، بررسی انتقادی نهادهای کلیدی مانند «کمیته راهبری»، فرایند تصویب غیرقابل اعتراض درخواست ها، الزامات تامین مالی چندلایه، و ارجاع گسترده به مقررات برنامه «فوروارد ۳.۰» (Forward 3.0) ارائه می شود. همچنین با نگاه ویژه به جایگاه ایران به عنوان یک عضو موثر فیفا، فرصت ها و هشدارهای حقوقی برای بهره مندی از این صندوق تحلیل می گردد.

۱. مقدمه: فلسفه و نوآوری حقوقی صندوق صلح

فیفا در سال های اخیر، رویکردی فراتر از تنظیم مسابقات را در پیش گرفته است. تصویب مقررات صندوق صلح در آوریل ۲۰۲۶، نقطه عطفی در به رسمیت شناختن مسئولیت اجتماعی‑بازسازانه فیفا در قبال اعضای آسیب دیده از جنگ است. برخلاف صندوق های توسعه معمول (مانند برنامه فوروارد)، این صندوق صراحتا بر «مناطق خارج شده از مناقشه» (territories emerging from conflict) متمرکز است و حوزه کاربرد آن را شامل بازسازی استادیوم ها، اماکن تمرینی، تاسیسات ایمنی، نور، رختکن و ساختمان های اداری می داند (ماده ۵.۱ و ۵.۲).

نوآوری کلیدی: امکان مشارکت اشخاص ثالث در تامین مالی صندوق (ماده ۱، بند آخر) و نیز جواز اعطای بودجه از سوی ذی نفع اصلی (Beneficiary) به «گیرندگان بعدی» (Subsequent Recipients) با تایید کتبی دبیرخانه فیفا (ماده ۵.۳ بند ۱۲). این ساختار، مدلی نیمه‑متمرکز و چندسطحی از توزیع کمک را ایجاد می کند که از نظر حقوق اداری و قراردادهای ورزشی قابل تامل است.

۲. صلاحیت متقاضیان: فرصت برای فدراسیون ایران و نهادهای ایرانی

بر اساس ماده ۲، طیف وسیعی از اشخاص حقوقی واجد شرایط درخواست هستند:

• اعضای فیفا (فدراسیون فوتبال جمهوری اسلامی ایران)؛
• سازمان های بین المللی/منطقه ای؛
• سایر نهادهای عمومی (مانند وزارت ورزش، شهرداری ها، سازمان مدیریت بحران)؛
• سازمان های غیردولتی (NGOs) دارای اهلیت حقوقی.

نکته تحلیلی: فدراسیون فوتبال ایران می تواند به عنوان متقاضی اصلی (Applicant) ظاهر شود و از ظرفیت ماده ۵.۳ بند ۱۲ برای تامین مالی پروژه های زیرساختی در مناطق جنگی پیشین (مانند استان های مرزی غرب و جنوب غرب) استفاده کند. همچنین نهادهای عمومی مثل بنیاد مسکن انقلاب اسلامی یا هلال احمر نیز (به شرط پذیرش انحصاری مقررات فیفا – ماده ۵.۱ بند ۳) امکان مشارکت دارند.

هشدار: ماده ۲ بند ۲ صراحتا هرگونه «حق قانونی یا استحقاق» برای دریافت بودجه را نفی می کند. بنابراین تصمیمات دبیرخانه فیفا در مرحله تصویب نهایی، از حیث قضایی قابل اعتراض نیست (ماده ۵.۳ بند ۲).

۳. فرایند درخواست: پیچیدگی اداری و ابهامات دادرسی

ماده ۵ فرایندی هفت مرحله ای را ترسیم می کند که از تکمیل فرم درخواست، بودجه بندی دقیق به ارز محلی و دلار آمریکا، ارائه تصاویر خسارت، گزارش ارزیاب مستقل، و صورتجلسه هیئت اجرایی متقاضی آغاز و تا امضای قرارداد تامین مالی (Funding Contract) ادامه می یابد.

۳.۱. هیئت اعزامی و سطح بندی خسارت (ماده ۵.۲ بند ۳‑۵)

دبیرخانه فیفا می تواند هیئتی متشکل از کارشناسان بشردوستانه، نمایندگان دبیرخانه، کنفدراسیون و حتی اشخاص ثالث را به منطقه اعزام کند. خسارت به سه سطح تقسیم می شود:

• سطح ۱: خسارت سبک
• سطح ۲: متوسط تا شدید
• سطح ۳: نابودی کامل

نقد حقوقی: سطح بندی مذکور معیار عینی برای تخصیص بودجه ارائه نمی دهد و اختیار ارزیابی نهایی با دبیرخانه فیفاست. از منظر دادرسی ورزشی، نبود امکان اعتراض به تصمیم دبیرخانه (ماده ۵.۳ بند ۲) می تواند با اصول دادرسی منصفانه در نظام حقوقی سوئیس (مقر فیفا) تعارض ظاهری داشته باشد، هرچند فیفا با استناد به استثنائات حاکمیت قراردادی، چنین محدودیت هایی را مجاز می داند.

۳.۲. قرارداد تامین مالی: ماهیت دوگانه اداری‑خصوصی

پس از تصویب، دبیرخانه یک قرارداد تامین مالی امضا می کند که دربردارنده تعهدات اصلی، اهداف میانی و جدول پرداخت هاست. این قرارداد صرفا با امضای رئیس/دبیرکل فدراسیون (یا نماینده قانونی سایر متقاضیان) و سپس امضای فیفا، نافذ می شود (ماده ۵.۳ بند ۳).

جالب توجه: ماده ۵.۳ بند ۶ وعده می دهد که ظرف ۱۴ روز تقویمی پس از امضای متقابل، فیفا «تلاش معقولانه» برای آزادسازی وجوه به کار گیرد. عبارت «تلاش معقولانه» (reasonable endeavours) یک تعهد وسیله ای است نه نتیجه ای و در دعاوی احتمالی، اثبات نقض آن برای ذی نفع دشوار خواهد بود.

۴. نظارت مالی و حسابرسی مرکزی: نفوذ فوروارد ۳.۰

مواد ۶ و ۸.۳ و همچنین ماده ۹ به طور گسترده به مقررات برنامه توسعه فوروارد ۳.۰ ارجاع می دهند (به ویژه مواد ۱۳ تا ۱۶). این ارجاع پویا (dynamic reference) به این معناست که هرگونه تغییر آتی در مقررات فوروارد ۳.۰ به طور خودکار در صندوق صلح نیز اعمال می شود، بدون نیاز به اصلاح جداگانه این مقررات.

• حسابرسی مرکزی فیفا (Central Audit Review) بر همه وجوه اعطایی، حتی وجوهی که به گیرندگان بعدی منتقل شده اند، اعمال می گردد (ماده ۶ بند ۵).
• بازماندگان وجوه (Remaining Funds) مشمول فوروارد ۳.۰ می شوند و تا زمان تصمیم دبیرخانه، مسدود می مانند (ماده ۵.۳ بند ۹).

توصیه به فدراسیون ایران: با توجه به تحریم های بین المللی و محدودیت های بانکی، ضروری است پیش از هر درخواست، هماهنگی لازم با بانک مرکزی و دبیرخانه فیفا برای تعیین حساب بانکی قابل قبول (ماده ۵.۳ بند ۷ – ارجاع به حساب فوروارد) انجام شود. فیفا پرداخت را صرفا به حسابی که برای برنامه فوروارد تعیین شده، مجاز می داند.

۵. کمیته راهبری: استقلال مشروط و برتری بر سایر نهادها

ماده ۸.۱ نهادی به نام کمیته راهبری صندوق صلح را به عنوان یک کمیته موقت (ad hoc) تاسیس می کند. ترکیب آن حداقل ۳ و حداکثر ۷ عضو است که باید معیارهای استقلال مندرج در ماده ۴ و ضمیمه ۳ مقررات حاکمیتی فیفا را داشته باشند و سابقه ارشد در دولت، بانکداری بین المللی، حقوق، حسابرسی یا مدیریت عمومی داشته باشند.

نکته حساس: در صورت تعارض صلاحیت با هر کمیته دیگر فیفا، صلاحیت کمیته راهبری غالب است (ماده ۸.۱ بند ۹). این برتری نشان دهنده اراده فیفا برای تمرکززدایی تصمیم گیری از کمیته توسعه است.

با این حال، اعضای کمیته توسط شورای فیفا منصوب می شوند و دبیرخانه فیفا دبیری آن را بر عهده دارد – بنابراین استقلال مطلق وجود ندارد و نوعی «استقلال سازمانی محدود» حاکم است.

۶. مبارزه با سوءاستفاده و تعهدات اخلاقی

ماده ۶ متقاضیان و ذی نفعان را به رعایت کامل اساسنامه فیفا، مقررات اخلاقی فیفا و قوانین مبارزه با فساد ملزم می کند. استفاده از وجوه برای اهداف غیرمجاز، نقض شرط قرارداد تلقی شده و فیفا می تواند اقدام به بازیابی وجوه و اعمال تحریم های انضباطی کند.

به طور خاص، انتقال وجوه به گیرندگان بعدی مستلزم رضایت کتبی پیشین دبیرخانه و نظارت مستمر ذی نفع اصلی است (ماده ۵.۳ بند ۱۲). فدراسیون ایران در صورت اعطای بودجه به هیئت های استانی یا شهرداری ها، باید گزارش جداگانه ای با ذکر نام و مبلغ هر گیرنده به فیفا ارائه دهد.

۷. تحلیل پایانی: فرصت ها و چالش ها برای نهادهای ایرانی

فرصت ها:

• جذب منابع مالی خارج از چارچوب فوروارد برای بازسازی اماکن ورزشی در مناطق متاثر از جنگ (مانند استان های کرمانشاه، آذربایجان غربی، خوزستان).
• امکان مشارکت با نهادهای عمومی و حتی سازمان های مردم نهاد بین المللی برای اجرای برنامه های اجتماعی مکمل (سلامت، آموزش).
• وجود سازوکار شفاف ارزیابی خسارت (سطح بندی ۱ تا ۳) که می تواند مبنای مستندسازی خسارات جنگی در محافل بین المللی باشد.

چالش ها و هشدارها:

• غیرقابل اعتراض بودن تصمیمات دبیرخانه فیفا (ماده ۵.۳ بند ۲). این شرط احتمالا در دیوان داوری ورزش (CAS) قابل بررسی است، اما با توجه به حاکمیت قراردادی، اثبات بطلان آن دشوار است.
• الزام به تبعیت از مقررات فوروارد ۳.۰ که ممکن است تحریم های ثانویه آمریکا را درگیر کند. بانک های ایرانی باید از قبل حساب مشخصی برای دریافت وجوه از فیفا داشته باشند.
• مسئولیت نظارت بر گیرندگان بعدی – در صورت تخلف یک هیئت فوتبال استان از مقررات اخلاقی فیفا، فدراسیون ایران مستقیما پاسخگو خواهد بود.
• نسخه معتبر انگلیسی (ماده ۱۰) – هرگونه ترجمه فارسی صرفا جنبه اطلاع رسانی دارد و در دعاوی، متن انگلیسی ملاک است.

۸. توصیه های سیاستی به فدراسیون فوتبال ایران

1. تشکیل کارگروه حقوقی‑فنی برای مطالعه همزمان مقررات صندوق صلح و مقررات فوروارد ۳.۰.
2. شناسایی پروژه های بالقوه در استان های دارای خسارت جنگی مستند (با تصاویر ماهواره ای و گزارش های مهندسی).
3. اخذ تضمین کتبی از نهادهای همکار (وزارت ورزش، استانداری ها) مبنی بر رعایت کامل مقررات اخلاقی فیفا و قوانین مبارزه با پولشویی.
4. رایزنی پیشین با دبیرخانه فیفا برای تایید حساب بانکی قابل قبول (احتمالا از طریق بانک های واسط در کشور ثالث).
5. تنظیم درخواست به زبان انگلیسی با رعایت دقیق چک لیست های پیوست (ماده ۳ بند ۲) و وصول تایید هیئت اجرایی فدراسیون.

نتیجه گیری

مقررات صندوق صلح فیفا (۲۰۲۶) یک ابزار نوین و در عین حال چالش برانگیز در نظام حقوق فوتبال است. از سویی، امکانی بی سابقه برای بازسازی زیرساخت های فوتبال در مناطق جنگی فراهم می کند و از سوی دیگر، با حذف حق اعتراض و اعطای اختیارات گسترده به دبیرخانه فیفا، تعادل را به نهاد دهنده (فیفا) سنگین نموده است. برای فدراسیون فوتبال ایران، این صندوق می تواند فرصتی طلایی برای جذب منابع بین المللی بدون نیاز به واسطه های دولتی سنتی باشد، مشروط بر آنکه با آمادگی حقوقی‑اجرایی بالا وارد فرایند شود و ریسک های بانکی و نظارتی را پیشاپیش مدیریت کند.

پینوشت: این یادداشت صرفا یک تحلیل علمی‑حقوقی است و جایگزین مشاوره موردی با وکیل ورزشی نمی شود. در صورت تصمیم به اقدام، توصیه می شود متن کامل انگلیسی مقررات و همچنین آخرین بخشنامه های دبیرخانه فیفا استعلام شود.

منابع:

• FIFA Peace Fund Regulations (version EN, adopted 28 April 2026)
• FIFA Forward 3.0 Development Programme Regulations
• FIFA Governance Regulations (2025 edition)
• FIFA Statutes (May 2025)

تهیه شده توسط:
[مصطفی لطفی – وکیل پایه یک دادگستری - متخصص دعاوی ورزشی]