مطالعات سند ملی آمایش سرزمین بخش آب

نوع محتوی: طرح پژوهشی
Language: Persian
Document ID: R-1680173
Publish: 21 June 2023
دسته بندی علمی: مهندسی آب و هیدرولوژی
View: 1,110
Pages: 159
Publish Year: 1399

This Research With 159 Page And PDF Format Ready To Download

  • من نویسنده این مقاله هستم

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این Research:

Abstract:

ایران به لحاظ محدودههای جغرافیایی، شرایط اقلیمی، مرزهای آبی و خاکی و ناهمواریهای گسترده دارای شرایط متنوعی است؛ بنابراین، هر منطقه توانمندیهای مخصوص به خود را دارد. راهبردهای آمایش سرزمین بر اساس اولویتبندیها، نقشپذیری و قابلیتسنجی هر یک از مناطق، محصولات مشخص مناسب برای هر منطقه را معین میکند. در ادبیات جغرافیایی ایران، طی پنجاه سال گذشته مفاهیم، روشها و اصول جغرافیای انسانی، اغلب به شکلی بدون انسجام مطرح شده و جغرافیای اجتماعی و فرهنگی نیز بسیار جسته و گریخته بیان شده و نهتنها در برنامهریزیهای کشور، بلکه در فضای علمی و دانشگاهی نیز جای خالی آن بسیار محسوس است. اکنون با گذشت پنج برنامه توسعه قبل از انقلاب و شش برنامه توسعه پس از انقلاب که نگاهی بخشی به توسعه داشتهاند، نیاز به برنامهریزی فرابخشی، فضایی و منطقهای ضروری به نظر میرسد. در دیگر کشورهای جهان نیز نیاز به برنامهریزی فضایی و منطقهای زمانی احساس شد که رشد و توسعهبخشی موجب عدم توازن در مناطق مختلف شده، از اینرو جهت متعادل و متوازن ساختن توسعه مناطق مختلف، رویکرد به توسعه بر طبق معیارها و قابلیتها و محدودیتهای منطقهای ضروری به نظر میرسید. توجه به برنامهریزی منطقهای در ایران همزمان با شروع آن در فرانسه و بعد از جنگ جهانی دوم و تقریبا با اهدافی مشابه آغاز شد. این روند در برنامههای عمرانی سالهای پیش از انقلاب به اشکال و انحای مختلف پی گرفته شد و تاکنون نیز ادامه یافته است. تاکنون توجه فراگیر برنامهریزان و استراتژیستها به طرح و اجرای برنامه جامع آمایش سرزمین در کشور به پارادایم مسلط تبدیل نشده است. در شرایط کنونی هنوز ابهامات مربوط به حوزههای نظری و مقولات روششناسی در خصوص نحوه طرح جامع آمایش سرزمین وجود دارد. بررسی اسناد مربوط به آمایش سرزمین و تجربیات داخلی و جهانی نشان میدهد برنامهریزی آمایش سرزمین از کاستیهای اساسی برخوردار است که اهم آنها به شرح زیر خلاصه میشود:
– عدم توجه جدی به مفاهیم حکمرانی خوب، توسعه پایدار، تعادلبخشی پایدار بین منابع و مصارف آب و تابآوری منابع آب در مقیاس حوضههای آبریز در راهبردهای فضایی آمایشی آب
– عدم محوریت آب به عنوان یکی از محورهای اصلی آمایش سرزمین
– ضعف در نظام برنامهریزی آمایش سرزمین
– آمایشی نبودن برنامههای توسعه کشور
– پدیده گسست زمانی و تعلل در تصمیمات اجرایی و اجرای آن
– تمرکزگرایی در نظام تصمیمگیری
– کارایی پایین و مشکلات موجود در تقسیم کار تخصصی مناطق
– منطبق نبودن وظایف تخصصی با قابلیتها و موقعیت مناطق
– متناسب نبودن مقیاس فعالیتهای تخصصی با ساختار اقتصادی منطقه
– عدم تجهیز و پشتیبانی لازم از فعالیتهای تخصصی مناطق
– عدم تنظیم روابط بین منطقهای بر اساس تخصصهای مناطق
– تعلق تصمیمگیران ملی به مناطق خشک کشور
– نبود قوانین و مقررات تکلیفآور
– عدم یا ضعف جایگاه آمایش سرزمین در نظام برنامهریزی
– نبود نهاد اجرایی با اختیار و مسئولیت مشخص
– فقدان زمینههای اساسی آموزشی و پژوهشی
– پراکندگی مفهومی و تلقی نخبگان )مدیران، اساتید، کارشناسان( از آمایش سرزمین
– تعارض بین بلندمدت بودن آمایش و کوتاهمدت بودن مدیریت
– عدم تبدیل تدوین و چرای آمایش سرزمین به مطالبه عمومی
– ارائه مطالب کلی و آرمانی در کنار توصیههای خیلی جزئی در موضوع آمایش حضور ضعیف نمایندگان
مناطق حاشیهای و کمتر توسعه یافته در حلقه اصلی مدیریت کشور
– نبود نظام نظارت و رصد کارآمد و مستمر با لحاظ نمودن تعادل در توسعه
– دولتی بودن صرف و عدم توجه به مشارکت در مقوله آمایش سرزمین
– ضعف در کلیه مراحل و فرایند تصویب برنامههای آمایشی
– ضعف در فرایند نظارت و ارزشیابی برنامههای آمایشی
اگرچه نمیتوان مدل مناسبی از آمایش سرزمین را یافت که قابلیت و کارایی لازم را در همه مکانهای جغرافیایی داشته باشد، اما تغییر نگرش و رویکرد در نظام برنامهریزی و برنامههای توسعه ضرورتی انکارناپذیر است؛ چراکه نمیتوان برنامه های توسعه را بدون برنامه جامع آمایش سرزمینی با مشارکت فراگیر متخصصان و برنامهریزان خبره، به پیش برد.
توجه به موارد اساسی ازجمله ایجاد نظام جامع مدیریت به هم پیوسته در کل چرخه آب بر اساس اصول توسعه پایدار و آمایش سرزمین در حوضههای آبریز کشور؛ تدوین و استقرار نظام یکپارچه برنامهریزی توسعه و مدیریت سرزمین؛ بهنگامسازی اسناد آمایش سرزمین در سطوح ملی، منطقهای و استانی به عنوان تصویر فضایی سند چشمانداز و تبدیل آن به قانون یا ماهیت قانونی پیدا کردن؛ ایجاد مراکز پژوهشی مرتبط با آمایش سرزمین در حوزههای مختلف ازجمله اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و تشویق و تقویت بخش غیردولتی برای حضور فعال در این عرصه؛ تقویت و راهاندازی رشتههای آمایش سرزمین و میانرشتهای در مقاطع تحصیلات تکمیلی؛ طراحی و استقرار نظام کارآمد پایش و رصد مستمر تحولات سازمان فضایی کشور؛ الزام قانونی برای ابتنا و استناد همه فعالیتهای عمده و تاثیرگذار بر روی سازمان فضایی کشور بر اساس اسناد و جهت گیریهای آمایش و ضرورت انطباق همه سیاستگذاریها، برنامهها و اقدامات با رویکرد آمایشی و رویکرد فضایی توسعه ملی و ایجاد گفتمان و پارادایم ضرورت همراهی مفاهیم محیطزیست سالم؛ کارایی اقتصادی و تعادل فضایی برای مجموعه تصمیمسازان و تصمیمگیران و مطالبه ملی پیدا کردن این رویکرد، بسیار اساسی و حیاتی است.

پیش گفتار Research

تنظیم روابط بین عوامل انسانی، اقتصادی و محیطی با انگیزه بهرهمندی از سرزمین در جهت استفاده شایسته و پایدار از توان انسانی و طبیعی، مورد توجه آمایش سرزمین است. به بیانی دیگر، آمایش سرزمین به دنبال چیدمان سه مولفه مهم جمعیت، سرمایه و منابع طبیعی برای تحقق مطلوبترین، عادلانهترین و پایدارترین سازمان فضایی در سرزمین است. در این راستا، بدیهی است که آمایش سرزمین در چارچوب اصول مصوب، از طریق حفاظت کاربریهای پایدار اراضی، افزایش بهرهوری، کارایی و بازده اقتصادی، گسترش عدالت اجتماعی، رفع فقر و محرومیت، برقراری تعادل و توازن در برخورداری از سطح معقول توسعه و رفاه در تمام مناطق جغرافیایی، ایجاد و تحکیم پیوندهای اقتصادی درون و برون منطقهای و هماهنگسازی تاثیرات فضایی– زمانی سیاستهای بخشی، استانی، منطقهای و ملی بهگونهای عمل کرده تا بتواند اهداف چشمانداز بلندمدت توسعه کشور و مدیریت یکپارچه سرزمین را بهصورت تحققپذیر، متوازن، پایدار و عادلانه عملی سازد . درمجموع میتوان چنین بیان داشت که آمایش سرزمین نوعی برنامهریزی فضایی راهبردی است که با بهرهمندی از خرد، دانش و بینش سرزمینی، به دنبال تحقق اهداف زیر است:
- توسعه فضایی متعادل و متوازن سرزمین با رعایت توان اکولوژیک؛
- حفظ وحدت و یکپارچگی سرزمین؛
- بهرهوری بهینه از سرزمین، متناسب با ظرفیتهای فضایی و موقعیت مکانی همچون هاب ارتباطی و اقتصاد دریاپایه؛
- توجه ویژه به قلمروهای خاص سرزمینی؛
- کاهش اختلاف در بهرهمندی نواحی و اقوام گوناگون کشور از مواهب توسعه؛
- ارتقاء بهرهوری و کارایی اقتصادی؛
- ارتقاء رقابتپذیری بینالمللی، مبتنی بر فعالسازی مزیتهای مغفولمانده و خلق مزیتهای جدید سرزمینی
و
- ارتقاء کیفیت زندگی ساکنان همه مناطق کشور.
آمایش سرزمین، با عنایت به اهمیت موضوع و ضرورت و نقش آن در نظام برنامهریزی همواره مورد تاکید سازمان برنامه و بودجه کشور بوده، به نحوی که در پنج دهه گذشته، چهار دوره مطالعات آمایش سرزمین در کشور تجربه شده است. در ادامه تلاشهای صورت گرفته برای تدوین سند ملی آمایش سرزمین؛ در دوره اخیر، پس از آغاز بهکار دولت تدبیر و امید و احیای سازمان برنامه و بودجه کشور، با توجه به اهمیت موضوع و با استناد به تکلیف قانونی ماده ۲۰ قانون برنامه ششم توسعه، تدوین سند ملی آمایش سرزمین مدنظر قرار گرفت و انجام آن به مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری سپرده شد. متعاقب آن مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری، بهمنظور بهرهمندی حداکثری از مجموعه مطالعات و گزارشهای انجام شده در کشور؛ بهرهگیری از تمام اندوخته دولت و توان علمی کشور در راستای تدوین سندی جامع، بهعنوان نقشه راه توسعه بلندمدت کشور، ساختار اجرایی تدوین سند ملی آمایش با هدف عضویت معاونت وزارتخانهها و دستگاههای اجرایی ذیربط و همچنین اساتید و صاحبنظران برجسته کشور در ترکیب تمامی کارگروهها، شکل داد و بر این اساس مطالعات سند ملی آمایش سرزمین در قالب ۹۱ گروه مطالعاتی با حضور بیش از ۱۴ نفر از صاحبنظران برجسته کشور و کارشناسان مجرب در حوزههای جمعیتی، محیطزیست، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی انجام پذیرفت که ماحصل آن تدوین بیش از ۰۴ جلد گزارش پشتیبان سند ملی آمایش سرزمین بوده که این گزارش بخشی از آن مجموعه است.


امید است نتایج حاصل از سند ملی آمایش سرزمین، راهنمای مناسبی برای تمامی ذینفعان بوده و نویدبخش تحقق توسعه پایدار در سرزمین ایران باشد. در پایان واجب میدانم مراتب تشکر و قدردانی صمیمانه خود از کلیه کسانی که در راهبری، هدایت و تدوین سند ملی آمایش سرزمین در قالب شورای مشورتی و سیاستگذاری، کمیته علمی و کمیته اجرایی سهیم بودهاند را ابراز دارم.
علیرضا آزموده اردلان
رئیس مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری

فهرست مطالب Research

خلاصه مدیریتی

مقدمه

-۲ بررسی و تحلیل اسناد فرادست و تجارب آمایش سرزمین در حوزه آب. ۱

-۹-۹ بررسی و تحلیل اسناد فرادست . ۲

-۲-۹ جایگاه آب در برنامههای توسعه کشور . ۹

-۹-۹ جایگاه آب در تجربیات آمایش سرزمین در کشور . ۱

-۱ روند تغییرات منابع آب جهان و ایران.۲۱

-۳ وضعیت اقلیمی.۱۹

-۴ خصوصیات طبیعی و فیزیوگرافی حوضههای آبریز.۱۴

-۵ بیلان آب۳۵

-۹-۲ بیلان آب زیرزمینی . ۹۱

-۱ میزان مصارف آب )کشاورزی، صنعت، خدمات و شرب( به تفکیک حوضههای آبریز. ۴۲

. -۹-۰ نظامهای برداشت از منابع آب . ۰۹

. -۷ ساختار فضایی بخش آب۵۹

. -۸ منابع آب غیرمتعارف۵۵

. -۹-۹ نمکزدایی آبهای شور . ۲۱

-۲-۹ پساب و استفاده مجدد از آن بهعنوان یک منبع آبی . ۰۲

. -۹-۹ بارورسازی ابرها . ۱۹

. -۰-۹ آبهای ژرف . ۱۰

۲- بررسی -۹ مزایا، معایب و محدودیتهای استفاده از منابع آب غیرمتعارف . ۱۱

-۰-۹ استانداردها و توصیهها در زمینه استفاده از منابع آب غیرمتعارف . ۹۰

. -۰ آب مجازی۸۱

. -۲۹ میزان آب در دسترس و قابل برنامهریزی ۸۸

-۲۲ روند تغییرات اقلیمی و منابع آب کشور۰۷

-۹-۹۹ روند تغییرات اقلیمی . ۱۱

-۲-۹۹ روند تغییرات منابع آب سطحی . ۹۴۴

-۹-۹۹ روند تغییرات منابع آب زیرزمینی . ۹۴۹

-۰-۹۹ دشتهای ممنوعه . ۹۴۹

۲-۹۹ - روند برداشت منابع آب زیرزمینی به تفکیک مصارف مختلف . ۹۴۲

. -۲۱ انتقال بین حوضهای آب۲۹۷

. -۲۳ چالشهای اصلی آب کشور. ۲۲۹

-۹-۹۹ ناکارآمدی نظام تخصیص . ۹۹۴

. -۲-۹۹ الگوی کشت نامناسب . ۹۹۹

-۹-۹۹ مشکلات آلودگی و زیستمحیطی . ۹۹۹

-۰-۹۹ کمبود منابع مالی . ۹۹۹

۲-۹۹ - مشارکت محدود بخش خصوصی و نحوه تقسیم وظایف میان این بخش و بخش عمومی . ۹۹۲

-۰-۹۹ قوانین مشخصکننده حقوق و امتیازات ناشی از مالکیت آب . ۹۹۲

۱-۹۹ - تلفات آب هنگام آبرسانی . ۹۹۹

۹-۹۹ - نحوه تعامل ذی مدخلان با یکدیگر در ارتباط با آب . ۹۹۹

. -۱-۹۹ عدم مشارکت ذینفعان با ذیمدخلان در فرآیند مدیریت آب . ۹۹۹

-۹۴-۹۹ ساختار سنتی بخش کشاورزی . ۹۹۰

. -۹۹-۹۹ زیرساختهای ضعیف مدیریت منابع آب . ۹۹۲

. -۹۲-۹۹ قیمت ناچیز آب کشاورزی . ۹۹۱

. -۹۹-۹۹ سایر چالشها . ۹۹۱

. -۲۴ نقاط قوت و فرصتهای حوزه منابع آب کشور۲۲۰

-۲۵ تصویر فضایی افق ۲۱۹

-۹-۹۲ شاخصهای کلیدی آب در سناریوهای مختلف . ۹۲۴

-۲۱ راهبردهای آب در آمایش سرزمین۲۱۳

-۲۷ وظایف، ملاحظات و انتظارات بخش آب از بخشهای مختلف. ۲۳۹

منابع.۲۴۲

نمایش کامل متن

Authors

مرتضی مهرعلی تبار فیروزجایی

عضو هیات علمی مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری

مینا ابوطالبی

عضو هیات علمی مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری

مهدی رازپور

عضو هیات علمی مرکز پژوهش های توسعه و آینده نگری