آشنایی با اشکل مختلف دارویی

•اشکال دارویی را معمولا از روی شکل ظاهری به چهار گروه طبقه بندی می کنند.

انواع اشکال دارویی:

•• جامدات

•• نیمه جامدات

•• مایعات

•• اشکال دارویی خاص

اشکال دارویی جامد:

•پودر

•گرانول

•قرص

•کپسول

•بلوس

•شیاف

قرص: معروف ترین و پرمصرف ترین شکل دارویی جامد، قرص ها هستند. قرص ها انواع مختلفی دارند و هر کدام مورد مصرف خاصی دارند. در بین قرص ها بیشترین فراوانی مربوط به قرص های خوراکی هست و اکثر داروها به این شکل تهیه می شود.

انواع قرص ها:

•قرص خوراکی (Oral Tablet):

•رایج ترین شکل قرص ها، قرص خوراکی است که به شکل ها و اندازه های مختلف و در رنگ های گوناگون ساخته می شود. قرص جویدنی را معمولا روکش می کنند و به همین خاطر به آن Coated tablet نیز می گویند.

•قرص جویدنی (Chewable Tablet)

•قرص های جویدنی معمولا برای بچه ها ساخته می شوند چون خوردن قرص های معمولی برای کودکان کمی سخت است. قرص های جویدنی را به صورت طعم دار تهیه می کنند و یا از شیرین کننده در ساخت آن استفاده می کنند تا استفاده برای از آنها راحت تر و خوشایندتر باشد.

•قرص زیر زبانی (Sublingual Tablet)

•قرص های زیرزبانی درمحوطه دهان قرار می گیرند و داخل بزاق دهان حل می شوند. سپس ماده موثر دارویی توسط عروق خونی زیر جذب خون شده و اثر خود را در بدن می گذارند. قرص های زیر زبانی اثر بخشی سریعتری نسبت به سایر قرص ها دارند به همین خاطر داروی های پایین آورنده اورژانسی فشار خون را به این شکل تهیه می کنند.

•قرص جوشان (Effervecent Tablet)

•قرص جوشان که بر پایه واکنش بی کربنات با آب ساخته شده است معمولا برای ساخت مکمل ها استفاده می شود. زمانی قرص جوشان داخل آب قرار می گیرد شروع به جوشیدن می کند و آرام آرام محتویات قرص داخل آب حل می شود. بعد از اینکه قرص کامل حل شد و محلول شفاف ایجاد شد می توان آن محلول را استفاده کرد.

•قرص واژینال (Vaginal Tablet)

•قرص های واژینال که معمولا حاوی ترکیبات آنتی بیوتیکی هستند و در درمان عفونت های واژن به صورت موضعی داخل واژن استفاده می شوند. قرص واژینال را با یک وسیله به نام اپلیکاتوراستفاده می کنند تا استفاده از آن اصولی و راحت تر باشد.

•کپسول از دو پوسته ژلاتینی تشکیل شده و برحسب اینکه پوسته از جنس ژلاتین سخت باشد یا نرم به دو نوع کپسول سخت و کپسول نرم تقسیم می شود.

•در کپسول سخت پوسته از جنس ژلاتین سخت است و دارو به شکل پودر یا گرانول داخل آن ریخته می شود.

•کپسول نرم از جنس ژلاتین نرم ساخته شده به همین خاطر می توان داخل آن، دارو را به شکل مایع ریخت.

•شیاف یکی دیگر از اشکال دارویی جامد است که روش استفاده از آن متفاوت می باشد. ابتدا شیاف را از طریق مقعد وارد قسمت انتهایی دستگاه گوارش می کنند و بعد از اینکه شیاف ذوب می شود، ماده موثر آن توسط عروق خونی روده جذب بدن می شود. پایه شیاف از روغن های گیاهی تشکیل شده که در دمای اتاق (۲۵ درجه سانتی گراد) جامد است ولی زمانی که وارد بدن می شود (دمای ۳۷ درجه سانتی گراد) شیاف ذوب می شود (به شکل مایع در می آید).

نیمه جامدات:

شکل فیزیکی مشخصی دارند اما قابلیت تغییر و شکل پذیری نیز دارند. بعضی از آنها مثل پماد و کرم، پایه چرب و بعضی دیگر مثل خمیر و ژل، پایه غیر چرب دارند.

•اشکال دارویی نیمه جامد، بیشتر برای ساخت داروهای موضعی که درسطح بدن استفاده می شوند به کار می روند.

پمادOintment : پماد پایه کاملا چرب دارد و بیشتر برای ساخت دارو از آن استفاده می شود.

کرم Cream: چربی پایه کرم کمتر از پماد است

ژل Gel: بیشتر برای پوست چرب کاربرد دارد.

خمیرPaste : خمیر پایه ای فاقد چربی دارد.

اشکال دارویی مایع:

•امروزه بسیاری از داروها به شکل محلول و در غالب اشکال دارویی مختلف تهیه می شوند. اشکال دارویی مایع به سه دسته تقسیم می شوند:

•محلول ها Solution

•سوسپانسیون Suspension

•امولسیون Emolsion

•محلول ها مایعات شفافی هستند که بسته به مورد استفاده با فرمولاسیون های متفاوتی ساخته می شوند. محلول ها را می توان به سه دسته محلول های خوراکی، موضعی و تزریقیطبقه بندی کرد.

•انواع محلول ها: شربت، الگزیر، لوسیون، عصاره، آمپول، ویال، سرم و ...

•آمپول ها ظروف شیشه ای هستند که جهت نگهداری داروی استریل و تجویز آن از راه تزریقی و به صورت تک دوزsingle-dose تهیه می شوند؛ به این مفهوم که زمانی که دارو باز شود می بایست در یک نوبت مصرف شده و نباید در صورت مازاد بودن دارو، آنرا در نوبت دیگری استفاده کنیم چون در این صورت اطمینانی به استریل ماندن محتویات آمپول وجود نخواهد داشت.

•ویال ها اشکالی از داروهای تزریقی هستند که در ظروف معمولا شیشه ای با درب پلاستیکی و غیر قابل نفوذ از نظر آلودگی و ... نگهداری می شوند. شمار زیادی از داروهای تزریقی مثل انواع پنی سیلین های تزریقی، سفازولین، آمپی سیلین و ... به صورت پودرهای لیوفیلیزه داخل ویال قرار می گیرند که می بایست قبل از تزریق بر اساس پروتکل درج شده بر روی برچسب ویال، داخل آنها آب مقطر استریل به میزان معین تزریق و پس از یکنواخت شدن کامل (بسته به نوع دارو به صورت سوسپانسیون یا محلول) به بیمار تزریق شوند. این فرم از ویال ها اصولا می بایست بلافاصله بعد از آماده سازی با حلال به شیوه ای که ذکر شد تزریق بشوند.

•برخی دیگر از ویال ها به صورت محلول یا سوسپانسیون آماده تزریق هستند، مثلا فرم ویال داروی لیدوکائینو ... به این صورت است. معمولا این شکل از داروها را می شود به صورت استریل نگهداری و در چند نوبت مصرف کرد. مگر اینکه بر روی برچسب ویال قید شده باشد که پس از یک بار استفاده مابقی دارو دور ریخته شود. برای مثال ویال تزریقی دکستروز 50 درصد را می بایست تنها در یه نوبت استفاده کرد و در صورت باقی ماندن میزانی از دارو، استفاده مجدد آن ممنوع است.

• منظور از اشکال دارویی خاص ظرف هایی هست که دارو را داخل آن می ریزیم و دارو را با نام آن ظرف می شناسیم. برای مثال اسپری. دارویی که داخل اسپری ریخته می شود ممکن است به شکل جامد یا مایع باشد اما برای ما فرقی ندارد و می گوییم که شکل دارویی این دارو اسپری است.

•قطره (Drop):

•قطره انواع مختلفی دارد که بیشتر برای استفاده های موضعی به کار می رود. مثل قطره های چشمی و گوش

•قطره چشمی (Ophtalamic Drop) قطره های چمشی را به صورت استریل تهیه می کنند و بعضی از آنها برای استفاده در گوش و بینی هم استفاده می شوند.

•قطره گوشی (Ear Drop) قطره های گوشی هم به صورت استریل تهیه می شوند ولی از آنها نمی توان در چشم استفاده کرد.

•قطره بینی (Nasal Drop) قطره های بینی تنها قابلیت استفاده در بینی را دارند

•قطره خوراکی (Oral Drop) برای ساخت دارو و مکمل در نوزادان استفاده می شود.

•ساشه درواقع پاکتی است که جنس آن می تواند از پلاستیک یا کاغذ باشد و داخل این پاکت اشکال دارویی مایع (سوسپانسیون یا امولسیون) یا اشکال دارویی جامد (مثل گرانول و پودر) قرار می گیرد.

•اسپری وسیله ای است برای استفاده راحتتر دارو در سیستم تنفسی که انواع مختلفی دارد. به طور کلی اسپری ها را به سه دسته دهانی، بینیو موضعیتقسیم می کنند.

•• اسپری دهانی (Oral Spray): اسپری دهانی برای رساندن دارو به ریه استفاده می شود و اشکال متنوعی دارد که از لحاظ روش استفاده با هم متفاوت هستند.

•• اسپری بینی (Nasal Spray): اسپری بینی برای رساندن دارو به سقف بینی استفاده می شود و به علت راحتی در استفاده جایگزین قطره بینی شده است.