از جهش علمی تا جهش حکمرانی

سید کامران یگانگی، عضو هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی زنجان: یادداشت اخیر آقای دکتر بیژن رنجبر، رئیس محترم  دانشگاه آزاد اسلامی، درباره ضرورت بازآفرینی نظام آموزش عالی و الزامات شکل گیری «جهش دوم علمی» را باید یکی از مهم ترین مداخلات فکری در بحث آینده دانشگاه ایرانی دانست. در شرایطی که کشور با مجموعه ای از چالش های پیچیده اقتصادی، اجتماعی، فناورانه و زیست محیطی روبه رو است، تاکید ایشان بر عبور از الگوی کمی آموزش عالی، حرکت به سوی پژوهش های مسئله محور، اصلاح نظام ارزیابی علمی و پیوند دانشگاه با نیازهای واقعی کشور، تلاشی درخور توجه برای بازتعریف ماموریت دانشگاه در دوران جدید به شمار می آید.

با این حال، اگر قرار است این تحول به یک نقطه عطف تاریخی در مسیر توسعه کشور تبدیل شود، به نظر می رسد باید گامی فراتر برداشت. جهش علمی، هرچند ضرورتی انکارناپذیر است، اما به تنهایی برای حل مسائل انباشته کشور کفایت نمی کند. آنچه امروز بیش از هر زمان دیگری مورد نیاز است، تبدیل ظرفیت علمی کشور به ظرفیت حکمرانی است؛ یعنی گذار از «تولید دانش» به «تولید تصمیم».

شکاف میان دانشگاه و نظام تصمیم سازی

قریب به  پنج دهه گذشته، ایران یکی از گسترده ترین شبکه های آموزش عالی منطقه را ایجاد کرده است. هزاران عضو هیئت علمی، صدها مرکز پژوهشی، میلیون ها دانش آموخته و ده ها هزار پروژه تحقیقاتی، سرمایه ای عظیم برای کشور محسوب می شوند. اما پرسش اساسی این است که چه میزان از این سرمایه علمی در فرآیند تصمیم سازی ملی به کار گرفته می شود؟

واقعیت آن است که بخش قابل توجهی از تصمیمات کلان کشور در حوزه هایی نظیر آب، انرژی، محیط زیست، بهره وری، فناوری های نوظهور، هوش مصنوعی، جمعیت، توسعه منطقه ای و حتی نظام اداری، بدون بهره گیری سازمان یافته از ظرفیت دانشگاهی اتخاذ می شود. در بسیاری از موارد، دانشگاه نه در آغاز فرآیند سیاست گذاری، بلکه در پایان آن و صرفا برای تایید یا اجرای تصمیمات وارد میدان می شود. نتیجه چنین وضعیتی، فاصله میان دانش تولیدشده و تصمیم اتخاذشده است؛ شکافی که هزینه های آن در قالب سیاست های کم اثر، منابع هدررفته و فرصت های ازدست رفته آشکار می شود.

دانشگاه؛ نهاد راهبر حکمرانی در جهان جدید

در جهان امروز، دانشگاه های پیشرو صرفا مراکز آموزش و پژوهش نیستند. آنها به مغزافزار حکمرانی تبدیل شده اند. بسیاری از راهبردهای ملی در حوزه اقتصاد، صنعت، امنیت غذایی، انرژی، سلامت، تحول دیجیتال و فناوری های پیشرفته، محصول تعامل مستمر میان دانشگاه و دولت است. در این کشورها، دانشگاه نه یک نهاد پیرامونی، بلکه بخشی از معماری اصلی حکمرانی محسوب می شود.

امروز ارزش دانشگاه تنها به تعداد دانشجویان، مقالات یا حتی ثبت اختراعات آن سنجیده نمی شود، بلکه به میزان اثرگذاری آن در حل مسائل عمومی و ارتقای کیفیت تصمیمات ملی وابسته است. دانشگاهی موفق تر است که بتواند آینده را بهتر پیش بینی کند، مخاطرات را زودتر تشخیص دهد و برای مسائل کشور راه حل های عملیاتی ارائه دهد.

الزامات حکمرانی دانش بنیان در ایران

ایران برای عبور از چالش های پیچیده پیش رو، ناگزیر از حرکت در همین مسیر است. دانشگاه باید بتواند پیش از وقوع بحران ها، روندهای آینده را شناسایی کند؛ پیش از تصویب سیاست ها، پیامدهای آنها را تحلیل کند؛ و پیش از تخصیص منابع ملی، آثار اقتصادی، اجتماعی و فناورانه تصمیمات را مورد ارزیابی قرار دهد.

در عصر هوش مصنوعی، کلان داده ها و رقابت های فناورانه، کشورهایی موفق خواهند بود که بتوانند میان نظام علمی و نظام حکمرانی خود پیوندی پایدار برقرار کنند. فاصله میان دانشگاه و دستگاه های تصمیم گیر، دیگر صرفا یک مسئله آموزشی نیست؛ بلکه به یک مسئله راهبردی در حوزه امنیت ملی، توسعه اقتصادی و آینده کشور تبدیل شده است.

دانشگاه آزاد اسلامی و ماموریت جدید ملی

در این میان، دانشگاه آزاد اسلامی به واسطه گستره جغرافیایی، تنوع رشته ها، ظرفیت انسانی و حضور در اقصی نقاط کشور، از توانایی ویژه ای برای ایفای این نقش برخوردار است. این دانشگاه می تواند فراتر از یک نهاد آموزشی، به شبکه ای ملی برای شناسایی مسائل، تولید راه حل و پشتیبانی فکری از نظام تصمیم گیری کشور تبدیل شود.

تحقق چنین جایگاهی مستلزم آن است که هر واحد دانشگاهی بر اساس مزیت های منطقه ای و نیازهای محیطی خود، ماموریتی مشخص در حل مسائل محلی و ملی برعهده گیرد. در این صورت دانشگاه نه مصرف کننده بودجه عمومی، بلکه تولیدکننده ارزش عمومی خواهد بود.

از جهش علمی تا جهش حکمرانی

اگر جهش نخست آموزش عالی در ایران با توسعه دسترسی و گسترش ظرفیت های دانشگاهی شناخته می شود و جهش دوم علمی با حل مسئله، فناوری آفرینی و اثرگذاری اقتصادی تعریف می شود، گام بعدی باید استقرار «حکمرانی دانش بنیان» باشد؛ الگویی که در آن دانشگاه از تولیدکننده دانش به تولیدکننده تصمیم ارتقا می یابد.

تجربه جهانی نشان داده است که اقتدار ملی تنها از مسیر افزایش تعداد دانشگاه ها، مقالات یا حتی فناوری ها حاصل نمی شود. اقتدار واقعی زمانی شکل می گیرد که دانش به سیاست عمومی، سیاست به اقدام موثر و اقدام موثر به رفاه، امنیت و پیشرفت ملی تبدیل شود. از این منظر، شاید مهم ترین تکمیل کننده ایده ارزشمند  ریاست محترم دانشگاه آزاد اسلامی  درباره جهش علمی، حرکت به سوی جهش حکمرانی باشد؛ مسیری که در آن دانشگاه نه صرفا آموزش دهنده نسل آینده، بلکه معمار آینده کشور خواهد بود.

https://farhikhteganonline.ir/news/237478