دانشگاه در تله بوروکراسی؛ وقت بازطراحی آموزش عالی رسیده است (۱)

نگاهی به تجربه دانشگاه های خارجی؛ چگونه بازطراحی حکمرانی دانشگاه، چابک سازی ساختارها و بهره گیری از هوش مصنوعی، یک دانشگاه عمومی را به یکی از نوآورترین دانشگاه های جهان تبدیل کرد و چه درس هایی برای آموزش عالی ایران دارد؟

امروز بزرگ ترین تهدید پیش روی آموزش عالی ایران، کمبود بودجه یا کاهش جمعیت دانشجویی نیست؛ بلکه پدیده ای است که کمتر درباره آن سخن گفته می شود: فرسودگی ساختارهای حکمرانی دانشگاهی.

جهان با سرعتی بی سابقه در حال تغییر است. هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال، پژوهش های میان رشته ای و رقابت جهانی، مفهوم دانشگاه را دگرگون کرده اند؛ اما بخش مهمی از نظام آموزش عالی ایران همچنان با منطق، ساختار و آیین نامه هایی اداره می شود که متعلق به دهه های گذشته اند. نتیجه این شکاف، کاهش چابکی دانشگاه، طولانی شدن فرآیندهای تصمیم گیری، افزایش بوروکراسی و فاصله گرفتن دانشگاه از مسائل واقعی جامعه است. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این نیست که چگونه دانشگاه های بیشتری تاسیس کنیم؛ بلکه این است که چگونه دانشگاه های موجود را دوباره طراحی کنیم.

تحول از ساختمان آغاز نمی شود؛ از تغییر نگاه آغاز می شود

یکی از موفق ترین تجربه های جهان در این زمینه، دانشگاه ایالتی آریزونا (ASU) است؛ دانشگاهی که طی بیش از یک دهه گذشته، بارها عنوان «نوآورترین دانشگاه آمریکا» را کسب کرده و در این شاخص، بالاتر از دانشگاه هایی مانند MIT و استنفورد قرار گرفته است.

اما رمز موفقیت این دانشگاه نه افزایش بودجه بود و نه ساخت پردیس های جدید.

تحول از یک تغییر بنیادین در فلسفه اداره دانشگاه آغاز شد. رئیس این دانشگاه، دکتر مایکل کرو، جمله ای دارد که امروز به منشور دانشگاه ایالتی آریزونا تبدیل شده است:

"دانشگاه را نه با تعداد افرادی که حذف می کنیم، بلکه با تعداد افرادی که جذب می کنیم و به موفقیت می رسانیم، می سنجیم".

این جمله، فقط یک شعار مدیریتی نیست؛ بلکه بیانگر تغییر در منطق حکمرانی آموزش عالی است. دانشگاه دیگر نهادی برای غربالگری نیست؛ نهادی برای توانمندسازی سرمایه انسانی است.

مسئله ایران، کمبود دانشگاه نیست؛ حکمرانی دانشگاه است

ایران از نظر تعداد دانشگاه، اعضای هیئت علمی و ظرفیت آموزش عالی، جزو کشورهای برخوردار منطقه محسوب می شود. بنابراین، مسئله اصلی، کمبود ظرفیت نیست؛ بلکه کیفیت حکمرانی این ظرفیت است.

امروز برای راه اندازی یک رشته جدید، ایجاد یک مرکز پژوهشی، اجرای یک قرارداد صنعتی یا حتی اصلاح یک برنامه درسی، گاه ماه ها و حتی سال ها زمان صرف عبور از شوراها، کمیته ها، مکاتبات و فرآیندهای اداری می شود. همچنین ارتقای مرتبه اعضای هیات علمی با وجود سامانه های برخط فرایندی زمانبر است .

در چنین فضایی، دانشگاه بیشتر انرژی خود را صرف مدیریت بوروکراسی می کند تا مدیریت نوآوری.

این در حالی است که دانشگاه های پیشرو، ساختارهای خود را به گونه ای طراحی کرده اند که تصمیم گیری علمی، سریع، شفاف و مبتنی بر داده باشد.

دانشگاه عمومی؛ اما با منطق یک سازمان نوآور

یکی از برداشت های نادرست درباره تجربه دانشگاه ایالتی آریزونا ، تصور «دولتی بودن» آن است.

این دانشگاه ، یک دانشگاه عمومی است؛ یعنی ماموریت اجتماعی دارد، اما مانند یک سازمان نوآور اداره می شود. بخش مهمی از منابع مالی آن از پژوهش های کاربردی، همکاری با صنعت، قراردادهای فناورانه، سرمایه گذاری، موقوفات و خدمات آموزشی تامین می شود. در این الگو، دولت ماموریت تعیین می کند؛ اما دانشگاه برای تحقق آن، اختیار، انعطاف و مسئولیت دارد. این همان حلقه مفقوده بسیاری از نظام های آموزش عالی متمرکز است.

هوش مصنوعی؛ فرصتی برای حذف بوروکراسی

بسیاری از دانشگاه ها، هوش مصنوعی را تنها در قالب چند واحد درسی یا همایش علمی دنبال می کنند. اما دانشگاه ایالتی آریزونا، آن را به ابزار تحول حکمرانی تبدیل کرده است. هوش مصنوعی در این دانشگاه برای تحلیل داده های آموزشی، پشتیبانی تصمیم های مدیریتی، بهبود خدمات دانشجویی، شخصی سازی آموزش و افزایش بهره وری اداری به کار گرفته شده است.

در ایران نیز، ظرفیت های فراوانی برای استفاده از این فناوری وجود دارد.

تصور کنید پرونده های ارتقای اعضای هیئت علمی، ارزیابی فعالیت های پژوهشی، مدیریت پایان نامه ها، بررسی درخواست های دانشجویی، برنامه ریزی آموزشی، تحلیل عملکرد گروه های آموزشی و حتی تخصیص منابع پژوهشی، با سامانه های هوشمند انجام شود.

در چنین شرایطی، بسیاری از فرآیندهای زمان بر، تکراری و کاغذی حذف خواهند شد و مدیران دانشگاه، به جای درگیری با امور اجرایی، بر سیاست گذاری و آینده نگری تمرکز خواهند کرد.

هوش مصنوعی، اگر درست به کار گرفته شود، می تواند بزرگ ترین پروژه بوروکراسی زدایی آموزش عالی ایران باشد.

پایان عصر دانشکده های جزیره ای

مسائل امروز کشور، دیگر در چارچوب یک رشته علمی قابل حل نیستند.

بحران آب، ناترازی انرژی، حکمرانی هوش مصنوعی، امنیت سایبری، سالمندی جمعیت، بهره وری، اقتصاد دیجیتال و تغییرات اقلیمی، همگی ماهیتی میان رشته ای دارند. اما ساختار بسیاری از دانشگاه های ما همچنان بر پایه مرزبندی های سخت میان دانشکده ها و گروه های آموزشی شکل گرفته است. دانشگاه آریزونا نشان داد که دانشگاه آینده، نه بر اساس مرز رشته ها، بلکه بر اساس مسائل جامعه سازماندهی می شود. در چنین الگویی، مهندس، اقتصاددان، حقوقدان، جامعه شناس، متخصص داده و مدیر، اعضای یک تیم مشترک برای حل یک مسئله ملی هستند.

پنج محور تحول در حکمرانی آموزش عالی

اگر قرار باشد آموزش عالی ایران متناسب با تحولات قرن بیست ویکم بازطراحی شود، به نظر می رسد پنج اقدام راهبردی اجتناب ناپذیر باشد.

نخست، شاخص ارزیابی دانشگاه ها باید از مقاله محوری صرف، به میزان اثرگذاری آن ها در حل مسائل کشور تغییر یابد.

دوم، ساختار شوراها، کمیته های موازی و فرآیندهای طولانی تصمیم گیری باید بازنگری شود و اختیارات بیشتری به دانشگاه های ماموریت گرا واگذار گردد.

سوم، هوش مصنوعی باید از یک موضوع آموزشی، به یک ابزار تصمیم یار در مدیریت دانشگاه تبدیل شود.

چهارم، ساختارهای میان رشته ای باید جایگزین مرزبندی های سنتی دانشکده ای شوند.

و پنجم، ارتباط دانشگاه با صنعت باید بر مبنای پروژه های واقعی، ارزش آفرین و قابل ارزیابی تعریف شود، نه صرفا تفاهم نامه های تشریفاتی.

سخن پایانی

تجربه دانشگاه ایالتی آریزونا، نسخه ای برای کپی برداری نیست؛ اما یک هشدار و یک فرصت است.

این تجربه نشان می دهد که تحول آموزش عالی، پیش از آنکه به ساختمان های جدید، بودجه های بیشتر یا آیین نامه های تازه نیاز داشته باشد، به بازطراحی حکمرانی دانشگاه نیاز دارد.

امروز پرسش اصلی پیش روی آموزش عالی ایران این نیست که چند دانشگاه، چند مقاله یا چند دانشجو دارد؛ بلکه این است که آیا ساختارهای فعلی، توان پاسخگویی به مسائل پیچیده آینده را دارند؟

اگر پاسخ این پرسش منفی باشد، آنگاه باید پذیرفت که وقت بازطراحی آموزش عالی رسیده است.

دانشگاه عمومی (Public University) به دانشگاهی گفته می شود که برای تامین منافع عمومی و توسعه جامعه تاسیس شده است و معمولا تحت نظارت دولت یا یک نهاد عمومی فعالیت می کند، اما لزوما به این معنا نیست که تمام بودجه یا مدیریت آن کاملا دولتی باشد. به عبارت دیگر، واژه عمومی به ماموریت دانشگاه اشاره دارد، نه صرفا به منبع تامین مالی آن.

https://irna.ir/xjXLnm