قرن بیست ویکم؛ قرن رقابت دانشگاه ها برای ساخت آینده کشورها

تهران- ایرنا- در ادبیات توسعه قرن بیستم، منابع طبیعی، سرمایه مالی و توان صنعتی مهم ترین شاخص های قدرت کشورها محسوب می شدند. بسیاری از دولت ها توسعه را در گرو دسترسی به معادن، منابع انرژی، زیرساخت های صنعتی و ظرفیت های تولیدی می دانستند.

اما جهان امروز با شتابی بی سابقه در حال تغییر است و معادلات سنتی قدرت جای خود را به الگوهای جدیدی داده اند. در قرن بیست ویکم، دانش، فناوری، نوآوری و سرمایه انسانی به مهم ترین عوامل تعیین کننده جایگاه کشورها تبدیل شده اند و دانشگاه ها در مرکز این تحول قرار گرفته اند.

امروزه کمتر کشوری را می توان یافت که بدون برخورداری از دانشگاه های توانمند و اثرگذار توانسته باشد به توسعه پایدار، رشد اقتصادی و قدرت ملی دست یابد. از این منظر، دانشگاه صرفا یک نهاد آموزشی نیست، بلکه یک نهاد راهبردی برای ساخت آینده کشورهاست.

دانشگاه؛ خاستگاه آفرینش آینده

یکی از بزرگ ترین خطاها در نگاه به دانشگاه، محدود کردن نقش آن به آموزش و صدور مدرک است. دانشگاه های موفق جهان مدت هاست از این مرحله عبور کرده اند. آنها به مراکز تولید دانش، فناوری، نوآوری، سیاست گذاری و حل مسائل ملی تبدیل شده اند. دانشگاه های برجسته جهان نه تنها دانشجو تربیت می کنند، بلکه مدیران آینده، سیاست گذاران آینده، کارآفرینان آینده و فناوری های آینده را نیز می سازند. بسیاری از فناوری هایی که امروز زندگی بشر را متحول کرده اند، از اینترنت و هوش مصنوعی گرفته تا فناوری های پزشکی و انرژی های نو، نخست در دانشگاه ها متولد شده اند. به همین دلیل است که بسیاری از صاحب نظران توسعه، دانشگاه را «کارخانه تولید آینده» می دانند؛ نهادی که آینده اقتصادی، اجتماعی و حتی سیاسی کشورها در آن شکل می گیرد.

تجربه کشورهای موفق؛ توسعه از دانشگاه آغاز می شود

مرور تجربه کشورهای توسعه یافته نشان می دهد که دانشگاه همواره یکی از مهم ترین ارکان پیشرفت بوده است. آمریکا بخش مهمی از قدرت علمی، فناوری و اقتصادی خود را مدیون دانشگاه هایی است که به موتور محرک نوآوری تبدیل شده اند. چین نیز طی دو دهه گذشته سرمایه گذاری عظیمی در آموزش عالی انجام داده و دانشگاه ها را به یکی از ستون های اصلی راهبرد توسعه ملی خود بدل ساخته است. کره جنوبی، سنگاپور، آلمان و بسیاری دیگر از کشورهای موفق نیز پیش از آنکه به قدرت های اقتصادی تبدیل شوند، بر توسعه علمی و دانشگاهی خود سرمایه گذاری کرده اند. تجربه این کشورها نشان می دهد که توسعه پایدار نه از منابع طبیعی، بلکه از منابع انسانی و دانشگاه های توانمند آغاز می شود.

دانشگاه و حل مسائل کشور

امروزه دانشگاه های نسل جدید تنها مراکز تولید علم نیستند؛ بلکه مراکز حل مسئله اند. کشورها با چالش های پیچیده ای همچون بحران آب، بهره وری پایین، تغییرات اقلیمی، امنیت غذایی، تحول دیجیتال، هوش مصنوعی، اشتغال دانش آموختگان و حکمرانی نوین مواجه هستند. حل این مسائل بدون مشارکت فعال دانشگاه ها تقریبا ناممکن است. در ایران نیز بسیاری از مسائل ملی دارای ابعاد علمی، فنی، اقتصادی، اجتماعی و حقوقی هستند و ظرفیت های دانشگاهی کشور می تواند نقش موثری در ارائه راهکارهای عملی برای آنها ایفا کند. با این حال هنوز فاصله ای میان توان علمی دانشگاه ها و فرآیندهای تصمیم سازی و سیاست گذاری کشور وجود دارد؛ فاصله ای که کاهش آن می تواند آثار قابل توجهی بر کیفیت حکمرانی و توسعه ملی داشته باشد.

دانشگاه؛ پیشران قدرت ملی در عصر رقابت جهانی

در گذشته، قدرت ملی عمدتا با تعداد سربازان، حجم تجهیزات نظامی یا میزان ذخایر طبیعی سنجیده می شد؛ اما امروز شاخص های قدرت تغییر کرده اند. کشوری قدرتمندتر است که دانشگاه های معتبرتر، پژوهش های اثرگذارتر، فناوری های پیشرفته تر و نیروی انسانی خلاق تری در اختیار داشته باشد.

در عصر هوش مصنوعی، اقتصاد دیجیتال و فناوری های نوظهور، دانشگاه ها به یکی از مهم ترین منابع قدرت نرم کشورها تبدیل شده اند. بسیاری از رقابت های جهانی در حوزه علم و فناوری در دانشگاه ها آغاز می شود و نتایج آن بعدها در اقتصاد، سیاست، امنیت و روابط بین الملل نمایان می گردد. از همین رو، سرمایه گذاری در دانشگاه ها دیگر یک هزینه آموزشی نیست؛ بلکه سرمایه گذاری مستقیم در امنیت، اقتدار و آینده کشور محسوب می شود.

ضرورت بازتعریف جایگاه دانشگاه در ایران

اگر قرار است ایران در دهه های آینده جایگاه شایسته ای در نظام علمی و اقتصادی جهان داشته باشد، باید نقش دانشگاه در فرآیند توسعه ملی بازتعریف شود. دانشگاه نباید صرفا مصرف کننده بودجه یا نهادی آموزشی تلقی شود، بلکه باید به شریک راهبردی دولت، صنعت و جامعه در حل مسائل کشور تبدیل گردد. افزایش ارتباط دانشگاه با صنعت، مشارکت دانشگاهیان در سیاست گذاری عمومی، حمایت از پژوهش های مسئله محور و بهره گیری از ظرفیت علمی دانشگاه ها در تصمیم سازی های کلان، از جمله اقداماتی است که می تواند جایگاه دانشگاه را در مسیر توسعه کشور تقویت کند.

سخن پایانی

قرن بیست ویکم را می توان قرن رقابت دانشگاه ها برای ساخت آینده کشورها نامید. در این قرن، کشورها نه بر سر منابع طبیعی، بلکه بر سر تولید دانش، فناوری، نوآوری و تربیت سرمایه انسانی رقابت می کنند. دانشگاه ها قلب تپنده این رقابت هستند و هر کشوری که دانشگاه های مسئله محورتر، اثرگذارتر و آینده نگرتری داشته باشد، سهم بیشتری از توسعه، رفاه و قدرت جهانی را به دست خواهد آورد. آینده کشورها پیش از آنکه در میدان های اقتصادی و سیاسی ساخته شود، در دانشگاه ها شکل می گیرد؛ و این واقعیتی است که هر راهبرد توسعه ملی باید آن را در کانون توجه خود قرار دهد.

https://irna.ir/xjXtSC