تفاوت میان هستی شناسی (Ontology) و اصطلاحنامه های سنتی (Thesauri) چیست؟

کتاب «هستی شناسی در علم اطلاعات و دانش به زبان ساده: آشنایی با مفهوم و کاربرد آنتولوژی در وب معنایی» تالیف محمدرضا آرانی(دانشجوی دکتری علم اطلاعات) و دکتر احمد شعبانی(استاد دانشگاه اصفهان) از نشر چاپار می خوانیم:

تفاوت میان هستی شناسی (Ontology) و اصطلاحنامه های سنتی(Thesauri) در سطح پیچیدگی ساختاری، نوع روابط و قابلیت پردازش توسط ماشین نهفته است. بر اساس منابع، این تفاوت ها را می توان در محورهای زیر دسته بندی کرد:

• ساختار شبکه در مقابل ساختار درختی: اصطلاحنامه ها عموما از یک نظم سلسله مراتبی ثابت (مانند یک درخت) پیروی می کنند که در آن مفاهیم از عام به خاص حرکت می کنند. در مقابل، هستی شناسی ها دارای یک ساختار گراف مبنا هستند که در آن هر مفهوم می تواند به صورت مستقل (یک گره) با انواع نامحدودی از روابط به گره های دیگر متصل شود.
• تنوع و صراحت روابط: در اصطلاحنامه های سنتی، روابط محدود به سه نوع اصلی هستند: سلسله مراتبی (عام/خاص)، هم ارزی و وابسته اما در هستی شناسی، روابط نامحدود و معنا دار هستند؛ به این معنا که می توان هر نوع تعامل واقعی بین موجودیت ها مانند «پزشک در بیمارستان کار می کند» را تعریف کرد.
• تمرکز بر موجودیت ها به جای واژگان: اصطلاحنامه ها عمدتا بر روابط بین واژه ها متمرکز هستند، اما هستی شناسی ها بر «اشیاء»، «رفتارها» و «ویژگی ها» تمرکز دارند که باعث ایجاد یک شبکه دانش غنی تر و واقعی تر می شود.
• قابلیت استنتاج و هوشمندی: یکی از کلیدی ترین تفاوت ها، بهره گیری هستی شناسی از منطق صوری و اصول موضوعه (Axioms) است. این ویژگی به ماشین ها اجازه می دهد تا روابط جدیدی را که صراحتا در پایگاه داده ثبت نشده است، استنتاج کنند؛ قابلیتی که اصطلاحنامه های سنتی فاقد آن هستند.
• انعطاف پذیری و پویایی: اصطلاحنامه ها ساختاری ایستا دارند و در بازنمون پیچیدگی های پویای دانش دچار چالش می شوند. هستی شناسی ها به دلیل ماهیت منعطف خود، ابزار مناسب تری برای وب معنایی و تعامل هوشمند انسان و ماشین محسوب می شوند و می توانند ابهامات معنایی را بهتر رفع کنند.

به طور خلاصه، در حالی که اصطلاحنامه یک ابزار استاندارد برای کنترل واژگان است، هستی شناسی یک مدل مفهومی غنی و قابل فهم برای ماشین است که فراتر از فهرست بندی کلمات، به بازنمایی عمیق دانش می پردازد.