حقوق بین الملل و قلم

به نام قلم

(( حقوق بین الملل و قلم؛ جایگاه، مسئولیت و آینده بشری ))

« به مناسبت ۱۴ تیرماه ، روز قلم »

به قلم : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

مقدمه: قلم، جوهر انسانیت و عدالت

قلم، نه تنها ابزار انتقال کلمات بلکه وسیله ای برای بیدارسازی وجدان جهانی، پیش برنده نظم حقوقی و حافظ حافظه تاریخی انسان است. اگر شمشیر، نشانه سلطه بود، قلم نماد تفکر، مشروعیت و قانون گرایی است.

در جهانی که بیش از هر زمان دیگری به «گفتمان»، «تفاهم» و «حقوق» نیاز دارد، قلم همچنان جایگاه محوری خود را حفظ کرده است. اما امروز، فراتر از تقدیس قلم، باید از «حقوق قلم» و «مسئولیت اجتماعی قلم» سخن گفت؛ از جامعه ای که باید نویسنده را پاس دارد و از قانونی که باید قلم را ایمن و سالم نگه دارد.

۱. جایگاه تاریخی قلم در تمدن بشری و نظام حقوق بین الملل

قلم نخستین بار در نقش برجسته های تمدن سومر و عیلام، و سپس در الواح هخامنشیان و کتیبه های مصر باستان، وسیله انتقال قرارداد،قانون و آیین بود.

مصادیق تاریخی بین المللی:

• منشور کوروش (۵۳۹ ق.م): نخستین سند حقوق بشر، نگاشته شده با قلم میخی بر استوانه گلین، که در موزه بریتانیا نگهداری می شود.

• قانون حمورابی: سندی از تمدن بابل که اولین مجموعه نظام مند حقوقی نوشته شده است.

• منشور سازمان ملل (۱۹۴۵): اساسنامه حقوقی نظم جهانی، امضاشده توسط نمایندگان کشورها با قلم.

مصادیق داخلی:

• قانون نامه های عصر صفوی و قاجار: مانند «قانون نامه ناصرالدین شاهی»، که نشان دهنده نقش سنتی قلم در حکمرانی است.

• مشروطه (۱۲۸۵): آغاز نگارش قانون اساسی، روزنامه های آزاد و آثار حقوقی نوین.

• قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (۱۳۵۸): نتیجه ی قلم اندیشمندان، فقها، حقوق دانان و ملت.

۲. حقوق بین الملل، آزادی بیان و مسئولیت قلم

قلم، جزئی از «آزادی بیان» است که در حقوق بین الملل یک حق بنیادین محسوب می شود. اما این حق، مطلق نیست؛ مسئولیت دارد.

اسناد بین المللی مرتبط:

1. ماده ۱۹ اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸):

«هر کس حق آزادی بیان دارد. این حق شامل آزادی داشتن عقیده و آزادی دریافت و انتشار اطلاعات و افکار، بدون مداخله و بدون ملاحظه مرزها است.»

2. میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶)، ماده ۱۹:

تصریح می کند که آزادی بیان قابل محدود شدن است، در مواردی همچون:

• حفظ امنیت ملی یا نظم عمومی

• جلوگیری از تبلیغات جنگ

• مبارزه با نفرت پراکنی

3. کنوانسیون اروپایی حقوق بشر (۱۹۵۰):

حق آزادی بیان را محترم می شمارد اما محدودیت هایی برای آن در نظر می گیرد.

۳. مصادیق معاصر جهانی: قلم در تقاطع حق و خطر

• جمال خاشقجی (روزنامه نگار عربستانی): ترور او در کنسولگری عربستان در استانبول، به یک بحران جهانی درباره امنیت قلم انجامید.

• شارلی ابدو (فرانسه): ماجرای انتشار کاریکاتورهای توهین آمیز، سوال های حقوقی درخصوص «حد آزادی بیان» و «حق اعتراض مذهبی» را به میان آورد.

• ویکی لیکس و جولیان آسانژ: استفاده از قلم دیجیتال برای افشای اسرار حکومتی و پاسخ جهانی در برابر آن، نشانگر دگرگونی شکل قلم در عصر فناوری است.

۴. مصادیق داخلی: قلم در ایران امروز

فرصت ها:

• فعالیت پررنگ نویسندگان در حوزه های ادبی، سیاسی، مذهبی و دانشگاهی

• انتشار سالانه هزاران کتاب، مقاله، نشریه، خبرگزاری و تریبون آزاد

• شکوفایی نویسندگان زن، نویسندگان شهرستانی و ادبیات بومی

چالش ها:

• خط قرمزهای غیرشفاف: نویسندگان اغلب نمی دانند چه موضوعی ممکن است موجب توقیف یا مجازات شود.

• خودسانسوری فراگیر: ناشی از نگرانی های شغلی، اجتماعی و امنیتی

• برخوردهای امنیتی با نویسندگان مستقل یا روزنامه نگاران

• فقدان سند حقوقی جامع برای حقوق نویسنده، حمایت از آزادی بیان، و مالکیت فکری

۵. قلم و چالش های نوظهور در عصر دیجیتال و هوش مصنوعی

• تولید انبوه محتوای متنی توسط هوش مصنوعی موجب شده ارزش و اعتبار قلم انسانی در معرض تهدید قرار گیرد.

• مسائل جدیدی چون:

• مالکیت معنوی قلم دیجیتال

• نویسندگی جعلی

• پخش اخبار کذب با قلم ماشینی

امروز نیازمند تدوین «منشور جهانی حقوق و اخلاق قلم دیجیتال» هستیم تا از اصول انسانی در فضای تکنولوژیک دفاع کنیم.

۶. وظیفه دولت، مردم و نخبگان نسبت به قلم

دولت ها:

• تدوین قانون «حمایت از قلم و نویسندگان»

• عدم برخورد امنیتی با نویسنده صرفا به خاطر اظهارنظر

• تقویت نهادهای مدنی، انجمن های نویسندگان و اتحادیه های رسانه ای

مردم:

• بالا بردن سواد رسانه ای و تشخیص بین قلم حقیقت و قلم تحریف

• حمایت از نویسندگان مستقل و آزاد

• مشارکت در گفتمان های نقادانه با روحیه تحمل

نخبگان:

• رعایت انصاف و اخلاق در نگارش

• نوشتن مستند، علمی و بدون افراط

• آموزش اصول نگارش مسئولانه به نسل جوان

۷. پیشنهادات راهبردی برای تقویت قلم در نظام حقوقی داخلی و بین الملل و اجتماعی ایران

1. تدوین و تصویب «منشور حقوق نویسنده» توسط مجلس شورای اسلامی

2. ایجاد «کانون ملی نویسندگان حقوقی، رسانه ای و علمی» با حمایت قانونی

3. ایجاد سامانه شکایت رسمی از نقض حقوق نویسندگان یا توقیف غیرقانونی آثار

4. توسعه آموزش نگارش مسئولانه، حقوق رسانه و اخلاق نوشتار در دانشگاه ها

5. تعامل بیشتر با نهادهای بین المللی مانند یونسکو، PEN International و گزارش گران بدون مرز

6. توسعه بیمه و بازنشستگی برای نویسندگان به عنوان نیروی فعال فکری کشور

7. تدوین منشور بین المللی اخلاق نویسندگی در شورای حقوق بشر سازمان ملل

8. ایجاد نهاد مستقل حمایت از نویسندگان در سطح داخلی و بین المللی

9. ایجاد دادگاه خاص «جرایم قلمی» برای رسیدگی به موارد نفرت پراکنی یا نشر خشونت

10. تقویت حقوق مالکیت فکری و کپی رایت برای حفظ کرامت نویسندگان

11. آموزش رسمی «حقوق قلم» در مدارس و دانشگاه ها به عنوان بخشی از سواد حقوقی

12. تاسیس روزنامه ها و پلتفرم های بین المللی آزاد برای صدای ملت ها

۸. قرآن کریم و قلم؛ پیوند قدسی دانش، حق و انسان

قرآن کریم نخستین کتابی است که «قلم» را در آغازی ترین سوره هایش مقدس می خواند. در جهانی که قلم را بسیاری ابزار صرفمی دانند، خداوند آن را سوگندگاهی برای حقیقت، دانش و عدالت قرار داده است:

ن والقلم وما یسطرون

ن، سوگند به قلم و آنچه می نویسند… (سوره قلم، آیه ۱)

در این آیه، خداوند نه تنها به قلم سوگند یاد می کند، بلکه نوشته ها و آثار قلم را نیز با عظمت می ستاید. این آیه به تنهایی کافیاست تا روشن شود که در منطق الهی، قلم صرفا ابزار نیست، بلکه عهدی است میان انسان و خداوند برای گسترش معرفت،راستی و صلح.

الف) قلم در قرآن کریم ، آغاز تمدن انسانی و الهی

از دیدگاه قرآن، آفرینش انسان با تعلیم و قلم پیوند دارد:

الذی علم بالقلم، علم الانسان ما لم یعلم

(خداوندی که با قلم آموخت، و انسان را آنچه نمی دانست آموخت) (سوره علق، آیات ۴ و ۵)

در نخستین آیات نازل شده بر پیامبر اسلام، آموزش، نوشتار و آگاهی بر سایر ابعاد انسان مقدم دانسته شده است. این یعنی درمنطق قرآنی، انسان بی قلم، انسان ناقص است.

ب) مسئولیت اخلاقی و دینی قلم از نگاه قرآن

قرآن در آیات متعددی هشدار می دهد که قلم می تواند ابزاری برای فساد نیز باشد، اگر همراه با تقوا، حقیقت و عدالت نباشد. آیه های بسیاری درباره تحریف کتاب، جعل سند، نوشتن دروغ و کتمان حقایق آمده که نشان می دهد قرآن به شدت به اخلاق قلمتوجه دارد.

فویل للذین یکتبون الکتاب بایدیهم ثم یقولون هذا من عند الله

وای بر کسانی که چیزی را با دستان خود می نویسند و می گویند این از جانب خداست. (بقره، ۷۹)

در این آیه، کاتبانی که از قلم برای تحریف حقیقت و فریب مردم استفاده می کنند، مورد لعنت قرار می گیرند. این هشدار عظیم الهی،گویای آن است که قلم یک مسئولیت الهی و اجتماعی است.

ج) قرآن کریم ، قلم و حقوق عمومی جامعه

در قرآن کریم ، قلم وسیله ای برای ثبت عهدها، قراردادها و مسئولیت ها است. در سوره بقره (آیه ۲۸۲)، دستور به نوشتن قراردادهای مالی آمده است؛ آن هم با حضور «کاتب» و «شاهد» به عنوان بخش جدایی ناپذیر نظم اجتماعی.

این آیه طولانی ترین آیه قرآن است و می توان آن را اولین منشور قرآنی برای حقوق مدنی و اسناد کتبی دانست. یعنی قرآن، قبل ازسازمان ملل، به «نوشته بودن حق» و «نقش قلم در عدالت اجتماعی» تاکید کرده است.

د) الگوی نبوی: پیامبر اسلام و تمدن قلم

پیامبر اسلام (ص) را پیامبر «کتاب و قلم» نامیده اند. او به جای شمشیر، با کتاب مبارزه کرد و به جای خون ریزی، با نوشتار، دعوت بهعدالت و عقلانیت نمود.

• پس از هجرت، پیامبر دستور نوشتن قرارداد مدینه (صحیفه مدینه) را صادر کرد که نخستین سند حقوق شهروندی در تاریخ اسلام است.

• با تاسیس مکتب الکتابه، کتابت قرآن را سامان داد.

• ده ها صحیفه، نامه، قرارداد و پیمان را به نگارش درآورد که امروزه منابع اصلی تاریخ حقوق اسلامی اند.

ه) وظیفه جامعه اسلامی نسبت به قلم از منظر قرآن کریم

از منظر قرآن کریم ، جامعه مومن باید:

1. حامی صاحبان قلم باشد، نه دشمن آنان.

2. بین قلم اهل حق و قلم اهل باطل فرق قائل شود.

3. نویسنده، روزنامه نگار، استاد و اهل علم را تکریم کند.

4. سواد نوشتن و خواندن را در جامعه توسعه دهد.

5. فرهنگ مطالعه، نگارش، اخلاق نوشتار و رعایت حق نویسی را ترویج کند.

لذا قرآن کریم ، قلم را مقدس، مسئولیت زا، الهی و اجتماعی می داند. اگر حقوق بین الملل به «حق آزادی بیان» تکیه دارد، قرآن به «حق همراه با تعهد الهی» تکیه دارد.

قلم در نگاه قرآن کریم ، پلی است میان آگاهی و عدالت، خدا و مردم، حق و جامعه.

پس اگر امروز از حقوق قلم سخن می گوییم، باید آن را هم در صحن سازمان ملل و هم در آیات کتاب خدا بجوییم. قلم، وقتی از یادخدا و عدالت تهی شود، دیگر قلم نیست؛ سلاحی است در خدمت ظالم

۹. نتیجه گیری: قلم، ستون وجدان جهانی و سازنده تمدن آینده

در جهانی که اسلحه می کشد و دروغ غوغا می کند، قلم آگاهانه می تواند صلح بیاورد.

در جامعه ای که فقر، فساد یا سانسور سایه انداخته، قلم شریف می تواند حقیقت را ثبت، فریاد و اصلاح کند.

و در جهانی که فناوری بی مهار، مرزهای اخلاق را تهدید می کند، قلم انسانی آخرین سنگر وجدان است.

پس بیایید به قلم نه فقط به عنوان ابزار، بلکه به عنوان یک حق، یک مسئولیت، و یک عهد اجتماعی و جهانی بنگریم.

همچنین قلم، نه فقط میراثی از گذشته، بلکه ابزار اصلی ساختن آینده است. در جهانی که از سلاح، رسانه، خشونت و دروغ رنج می برد،قلم می تواند:

• عامل صلح باشد،

• حافظ عدالت شود،

• و چراغی برای وجدان جهانی روشن کند.

بیایید به جای سلاح، با قلم بنویسیم. به جای نفرت، حقیقت را مکتوب کنیم. و به جای سکوت، با قلم فریاد بزنیم:

عدالت، صلح، و انسانیت هنوز زنده اند… تا قلم هست.