چیستی کار جهادی و ضرورت انجام آن؛ جستاری تحلیلی

چیستی کار جهادی و ضرورت انجام آن؛ جستاری تحلیلی(قسمت سوم)

کار جهادی باید کرامت محور باشد؛ یعنی در آن، مردم منطقه نه صرفا دریافت کننده خدمت، بلکه شریک حل مسئله باشند.

ج) ضرورت تربیتی

کار جهادی برای نسل جوان، به ویژه دانشجویان، ضرورتی تربیتی دارد. دانشگاه اگر فقط محل انتقال دانش نظری باشد و دانشجو را با واقعیت های جامعه آشنا نکند، بخشی از رسالت خود را از دست می دهد. کار جهادی می تواند دانشگاه را به جامعه پیوند بزند. دانشجوی پزشکی، مهندسی، علوم تربیتی، روان شناسی، حقوق، علوم اجتماعی یا الهیات، در میدان جهادی می آموزد که علم باید در خدمت حل مسائل واقعی مردم باشد.

دکتر شریعتی در آثار خود بارها بر مسئولیت روشنفکر و دانش آموخته در برابر جامعه تاکید می کند و از آگاهی ای سخن می گوید که به تعهد و حرکت اجتماعی منتهی می شود، نه به تماشاگر بودن و بی عملی (شریعتی، ۱۳۸۶: ۵۲). اگر این نگاه را در نسبت با کار جهادی بفهمیم، دانشجو و روشنفکر دینی کسی است که آگاهی خود را به مسئولیت اجتماعی تبدیل می کند.

د) ضرورت مدیریتی و تمدنی

کار جهادی فقط یک فعالیت داوطلبانه نیست؛ می تواند الگویی برای مدیریت نیز باشد. مدیریت جهادی یعنی مدیریتی که مسئله محور، میدانی، مردمی، سریع، پاکدست، خلاق و مقاوم در برابر موانع است. چنین مدیریتی در برابر بروکراسی فرساینده، بی عملی، اشرافیت اداری و عافیت طلبی قرار می گیرد.

البته نباید مدیریت جهادی را به معنای بی نظمی، شتاب زدگی یا دور زدن تخصص فهمید. این برداشت، آسیب زاست. مدیریت جهادی باید ترکیبی از تخصص، تعهد، برنامه ریزی، نظارت، مشارکت مردمی و روحیه خدمت باشد. در غیر این صورت، ممکن است کار جهادی به فعالیتی احساسی، کم اثر و ناپایدار تبدیل شود.

آسیب شناسی کار جهادی

برای دفاع علمی و عملی از کار جهادی، باید آسیب های آن را نیز دید. هیچ پدیده اجتماعی ارزشمندی از آسیب مصون نیست. برخی آسیب های محتمل کار جهادی عبارت اند از:

۱. سطحی شدن و مناسبتی شدن: اگر کار جهادی فقط به چند روز اردو محدود شود، اثر عمیق و پایدار نخواهد داشت.

۲ . نمایشی شدن: اگر هدف اصلی، تولید تصویر، گزارش و تبلیغ باشد، اخلاص و کارآمدی تضعیف می شود.

۳ . بی توجهی به تخصص: نیت خوب جای تخصص را نمی گیرد. خدمت ناآگاهانه گاه می تواند آسیب زا باشد.

۴. نگاه از بالا به پایین: مردم مناطق محروم باید شریک کار باشند، نه صرفا موضوع خدمت.

۵. فقدان پیوست فرهنگی و اجتماعی: کار عمرانی بدون شناخت فرهنگی و اجتماعی منطقه ممکن است پایدار نماند.

۶ .نبود ارزیابی اثر: فعالیت جهادی باید سنجیده شود تا روشن گردد واقعا چه مسئله ای را حل کرده است.

بنابراین، کار جهادی برای آنکه از سطح احساسات پاک اما زودگذر عبور کند، نیازمند طراحی علمی، آموزش، استمرار، تقسیم کار، ارتباط با نهادهای محلی، مشارکت مردم و ارزیابی دقیق است.

* مولفه های کار جهادی مطلوب *

بر اساس آنچه که گفته شد و شرح آن پرداختیم، کار جهادی مطلوب را می تواند دارای این ویژگی ها دانست.

۱. مسئله محور است؛ یعنی از نیاز واقعی آغاز می کند، نه از تصور بیرونی.

۲. مردمی است؛ یعنی مردم منطقه را در شناخت و حل مسئله مشارکت می دهد.

۳. تخصص گرا است؛ یعنی از ظرفیت علمی، حرفه ای و دانشگاهی بهره می گیرد.

۴. عدالت محور است؛ یعنی اولویت را به محرومان و مناطق کمتر برخوردار می دهد.

۵. تربیت گر است؛ یعنی هم به جامعه خدمت می کند و هم نیروهای انسانی متعهد می سازد.

۶. پایدار است؛ یعنی به فعالیت های مقطعی و احساسی محدود نمی شود.

۷. کرامت مدار است؛ یعنی شان انسانی مخاطبان خدمت را حفظ می کند.

۸. اخلاص محور است؛ یعنی هدف آن بیش از نمایش اجتماعی، ادای تکلیف و خدمت واقعی است.


در این معنا، کار جهادی ترکیبی از ایمان، عقلانیت، عدالت، خدمت و تربیت است. اگر یکی از این عناصر حذف شود، مفهوم کار جهادی ناقص می شود. ایمان بدون عقلانیت ممکن است به احساسات بی برنامه تبدیل شود؛ عقلانیت بدون عدالت ممکن است در خدمت منافع گروه های برخوردار قرار گیرد؛ عدالت بدون مردم محوری ممکن است شعاری و از بالا به پایین شود؛ و خدمت بدون اخلاص ممکن است به نمایش اجتماعی فروکاسته شود.

نتیجه گیری

کار جهادی در معنای دقیق خود، یکی از مهم ترین صورت های مسئولیت اجتماعی در منظومه فکری انقلاب اسلامی است. این کار، صرفا امدادرسانی یا فعالیت داوطلبانه نیست، بلکه نوعی کنش مومنانه، عدالت خواهانه، عقلانی و مردم محور برای حل مسائل واقعی جامعه است. ضرورت آن نیز از چند جهت قابل دفاع است: از نظر اخلاقی، وجدان اجتماعی را زنده می کند؛ از نظر اجتماعی، سرمایه اجتماعی و همبستگی می آفریند؛ از نظر تربیتی، نسل جوان را با واقعیت های جامعه و مسئولیت تاریخی خود آشنا می سازد؛ و از نظر مدیریتی، الگویی برای خدمت صادقانه، میدانی و کارآمد ارائه می دهد.

بخش آخر و منابع در قسمت بعدی منتشر خواهد شد....