از سرزمین های اروپا تا اورشلیم؛نگاهی به اقدامات صلیبیون با رویکرد تاریخی و حقوقی

جنگ های صلیبی مجموعه ای از لشکرکشی های نظامی بودند که از سال ۱۰۹۶ تا ۱۲۹۱ میلادی، یعنی نزدیک به دو قرن، میان دولت ها و فرمانروایان مسیحی اروپایی و حکومت های اسلامی شرق مدیترانه رخ دادند. این جنگ ها به دلیل نصب نشان صلیب بر لباس و پرچم نیروهای مسیحی، به «جنگ های صلیبی» شهرت یافتند.

در سده های میانی، با وجود کاهش ارتباطات سیاسی و اقتصادی میان شرق و غرب، پیوندهای مذهبی همچنان تا حدودی پابرجا بود. شهر اورشلیم به عنوان خاستگاه مسیحیت، جایگاه ویژه ای برای جهان مسیحی داشت. با این حال، تخریب کلیسای مقبره مقدس در سال ۱۰۱۰ میلادی به دستور الحاکم بامرالله، خلیفه فاطمی مصر، و تحولات سیاسی پس از آن، از عواملی بود که بر افزایش تنش های مذهبی و سیاسی میان شرق و غرب تاثیر گذاشت.

در سال ۱۰۹۵ میلادی، پاپ اوربان دوم در شورای کلرمون از مسیحیان اروپا خواست برای بازپس گیری اماکن مقدس و حمایت از زائران مسیحی عازم شرق شوند. این فراخوان با وعده بخشایش گناهان و پاداش های اخروی همراه بود و زمینه آغاز نخستین جنگ صلیبی را فراهم کرد.

منابع تاریخی نشان می دهند که در جریان حرکت صلیبیون به سوی شرق، خشونت های گسترده ای علیه غیرنظامیان رخ داد. در برخی مناطق اروپا، به ویژه در نواحی آلمان و فرانسه، اجتماعات یهودی هدف حمله قرار گرفتند و شمار زیادی از آنان کشته یا مجبور به ترک محل زندگی خود شدند. همچنین گزارش هایی از غارت اموال مردم، قتل غیرنظامیان و رفتارهای خشونت آمیز در مسیر عبور سپاهیان از مجارستان، بلغارستان و بخش هایی از امپراتوری بیزانس وجود دارد.

در جریان محاصره و فتح شهر انطاکیه نیز برخی منابع تاریخی از رفتارهای خشونت آمیز با اسیران جنگی و غیرنظامیان یاد کرده اند. هرچند درباره برخی روایت ها، از جمله ادعای آدم خواری، میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد، اما اصل وقوع خشونت های گسترده در منابع مختلف تاریخی مورد اشاره قرار گرفته است.

اوج این خشونت ها در سال ۱۰۹۹ میلادی و پس از فتح اورشلیم رخ داد. بسیاری از منابع تاریخی، اعم از مسلمان، مسیحی و یهودی، از کشتار گسترده ساکنان شهر، اعم از مسلمانان و یهودیان، سخن گفته اند. این رویداد یکی از خونبارترین وقایع جنگ صلیبی اول به شمار می رود و تاثیر عمیقی بر روابط جهان اسلام و غرب مسیحی بر جای گذاشت.

پس از تصرف اورشلیم، صلیبیون کنترل بخش قابل توجهی از سواحل شرقی دریای مدیترانه، از جمله شهرهای یافا، حیفا، صیدون و صور را به دست آوردند و دولت های صلیبی را در منطقه تاسیس کردند.
اگرچه حقوق بین الملل بشردوستانه در دوران جنگ های صلیبی به شکل امروزی وجود نداشت، اما بررسی این رویدادها از منظر حقوق بین الملل معاصر نشان می دهد که رفتارهایی نظیر کشتار گسترده غیرنظامیان، قتل اسیران، غارت اموال، تجاوز جنسی و تخریب اماکن مذهبی، امروزه می تواند در چارچوب جنایت جنگی و در مواردی جنایت علیه بشریت مورد تحلیل قرار گیرد. البته این تحلیل، ناظر بر معیارهای حقوقی معاصر است و به معنای اعمال عطف به ماسبق قواعد حقوق بین الملل کیفری نیست.
بر اساس مباحث مطرح شده در فصل های نخست کتاب حقوق بین الملل عمومی اثر دکتر ضیایی بیگدلی، حقوق بین الملل معاصر محصول تحولات تاریخی طولانی و تجربه های تلخ بشری است. جنگ های صلیبی نیز از جمله رویدادهایی هستند که هرچند در دوره ای پیش از شکل گیری قواعد مدون حقوق بین الملل رخ دادند، اما مطالعه آن ها نشان می دهد فقدان قواعد الزام آور برای حمایت از غیرنظامیان و محدود کردن خشونت های جنگی چه پیامدهایی به همراه داشته است. از این منظر، تحلیل تطبیقی این وقایع با معیارهای حقوق بین الملل معاصر، به درک بهتر فلسفه پیدایش حقوق بین الملل بشردوستانه و حقوق بین الملل کیفری کمک می کند.