مردم ایغور و گروه های جهادی مرتبط (ETIM/TIP) از منظر امنیت ملی و سیاست بین الملل

یادداشت تحلیلی و حوزه سیاست بین الملل

مردم ایغور و گروه های جهادی مرتبط (ETIM/TIP) از منظر امنیت ملی

مقدمه

مردم ایغور، به عنوان یک اقلیت مسلمان ترک زبان در منطقه سین کیانگ چین با جمعیتی در حدود ۱۱ تا ۱۲ میلیون نفر، دهه هاست که در بستر تنش های قومی، مذهبی و سیاسی با دولت مرکزی چین قرار دارند. این تنش ها در کنار سیاست های سخت گیرانه امنیتی پکن، زمینه ساز شکل گیری و تداوم فعالیت گروه های جهادی محدودی مانند «جنبش اسلامی ترکستان شرقی» (ETIM) و شاخه عملیاتی آن با نام «حزب اسلامی ترکستان» (TIP) شده است.

این گزارش با رویکرد امنیت ملی و تمرکز ویژه بر پیامدهای غیرمستقیم برای جمهوری اسلامی ایران، به بررسی تمایز میان بدنه غیرسیاسی جامعه ایغور و اقلیت جهادی مسلح، تاریخچه و تحولات ETIM/TIP، پیوندهای فراملی، تعامل با سایر گروه های جهادی و سناریوهای تهدید می پردازد. هدف، ارائه تحلیلی واقع گرایانه است که هم از بزرگ نمایی تهدید و هم از ساده انگاری آن پرهیز کند.

تمایز مفهومی: ایغورها، رادیکال ها و جهادی ها

برای تحلیل دقیق امنیتی، تفکیک سه لایه ضروری است:

Ø بدنه اصلی مردم ایغور: اکثریت قاطع، غیرسیاسی و فاقد گرایش جهادی، عمدتا قربانی سیاست های امنیتی چین.

Ø ایغورهای رادیکال شده محلی: افراد یا هسته های کوچک بدون پیوند تشکیلاتی پایدار، که گاه در حملات خشونت آمیز داخل چین نقش داشته اند.

Ø ایغورهای جهادی فراملی (ETIM/TIP): اقلیتی سازمان یافته با پیوندهای خارجی، ایدئولوژی جهادی و فعالیت عمدتا خارج از خاک چین.

این گزارش صرفا بر لایه سوم تمرکز دارد لکن آن را نماینده همه مردم ایغور تلقی نمی کند.

تاریخچه ETIM و تحول به TIP

ETIM در دهه ۱۹۹۰ میلادی در میان بخشی از ایغورهای رادیکال شده شکل گرفت و در سال ۱۹۹۷ توسط حسن محصوم در پاکستان سازمان دهی شد. این گروه از ابتدا ترکیبی از جدایی طلبی قومی و ایدئولوژی جهادی را دنبال می کرد و از ارتباط با القاعده و جنبش اسلامی ازبکستان (IMU) بهره برد.

پس از کشته شدن حسن محصوم در سال ۲۰۰۳، ساختار گروه تضعیف شد و بقایای آن به افغانستان و سپس مناطق مرزی پاکستان منتقل شدند. از اواخر دهه ۲۰۰۰، نام «حزب اسلامی ترکستان» (TIP) به عنوان برند عملیاتی غالب مورد استفاده قرار گرفت. TIP عملا شاخه فعال ETIM محسوب می شود و تمرکز آن به تدریج از عملیات مستقیم در چین به جهاد فراملی علیه منافع چین و هم پیمانانش تغییر یافت.

ETIM/TIP همچنان در فهرست تحریم های شورای امنیت سازمان ملل قرار دارد، هرچند ایالات متحده در سال ۲۰۲۰ نام ETIM را از فهرست ملی خود حذف کرد؛ اقدامی که بیشتر سیاسی ارزیابی شد تا مبتنی بر تغییر ماهوی گروه.

اقدامات و عملیات

• داخل چین: چین مجموعه ای از حملات (چاقوکشی، بمب گذاری و شورش های محلی) را به «تروریسم ایغوری» نسبت داده است. با این حال، در بسیاری موارد از جمله حمله ایستگاه قطار کونمینگ در سال ۲۰۱۴، ارتباط فرماندهی مستقیم با TIP/ETIM به طور مستقل تایید نشده و بیشتر به هسته های رادیکال شده محلی نسبت داده می شود.
• خارج از چین: تمرکز اصلی TIP بر فعالیت در سوریه و افغانستان بوده است. این گروه با تولید گسترده پروپاگاندا به زبان ایغوری، عربی و ترکی، تلاش کرده روایت «جهاد علیه سرکوب چین» را جهانی کند.

از منظر امنیت ملی منطقه ای، اهمیت TIP نه در تعداد عملیات، بلکه در قابلیت پیوند خوردن به شبکه های جهادی فعال تر است.

نگاه های بین المللی

• چین: TIP/ETIM را تهدیدی جدی برای تمامیت ارضی خود معرفی می کند و آن را مبنای مشروعیت بخشی به سیاست های سخت گیرانه امنیتی در سین کیانگ قرار می دهد.
• غرب: عموما تهدید ETIM/TIP را محدود و حاشیه ای می داند و تاکید دارد که سیاست های سرکوب گرایانه چین خود عامل تشدید رادیکالیزاسیون است.
• جهان اسلام: اغلب رویکردی محتاطانه یا سکوت اتخاذ کرده اند؛ موضوعی که شکاف میان گفتمان حقوق بشری و ملاحظات ژئوپلیتیک را نشان می دهد.

این تضاد رویکردها برای کشورهایی مانند ایران که روابط راهبردی با چین دارند، یک چالش دیپلماتیک پایدار ایجاد می کند.

روابط با القاعده و داعش خراسان

TIP به طور سنتی همسو با القاعده بوده و رهبری آن (به ویژه عبدالحق ترکستانی) در چارچوب این شبکه تعریف می شود.

در مقابل، داعش خراسان رویکردی فرصت طلبانه در پیش گرفته و تلاش کرده بخشی از ایغورهای جهادی یا رادیکال شده را به صورت فردی یا هسته ای جذب کند. نمونه شاخص، مشارکت یک عامل ایغور در حمله ۲۰۲۱ به مسجد شیعیان در کندز افغانستان بود.

نکته کلیدی:

• شواهد معتبری از اتحاد سازمانی یا استراتژیک TIP و ISIS-K وجود ندارد.
• رقابت ایدئولوژیک میان القاعده محورها و داعش همچنان پابرجاست.

رهبران کلیدی

• حسن محصوم: بنیان گذار، کشته شده در ۲۰۰۳.
• عبدالحق الترکستانی: رهبر فعلی، عضو شبکه القاعده و مستقر در محور افغانستان–پاکستان.
• عبدالشکور ترکستانی: از فرماندهان نظامی برجسته در گذشته، با تمرکز بر گفتمان استقلال طلبانه.

رهبری غیرمتمرکز و فراملی، ردیابی و مهار این شبکه را دشوار کرده است.

جغرافیای فعالیت و تحرکات نزدیک ایران

• سوریه (ادلب): حضور حدود ۱۲۰۰ تا ۳۰۰۰ نفر (شامل خانواده ها)، عمدتا در چارچوب همکاری تاکتیکی تحریر الشام
• افغانستان (بدخشان و شمال شرق): پایگاه محدود اما راهبردی، دور از مرز مستقیم ایران اما مرتبط با تحرکات داعش خراسان
• پاکستان و آسیای مرکزی: مسیرهای لجستیکی و پشتیبانی.

تهدید مستقیم برای ایران محدود است، اما تهدید غیرمستقیم از طریق تقویت داعش خراسان و بی ثباتی افغانستان اهمیت دارد.

پیامدها برای امنیت ملی ایران

Ø خطر سرریز ناامنی از افغانستان، به ویژه در صورت تقویت داعش خراسان.

Ø احتمال بهره برداری تبلیغاتی داعش از مسئله ایغورها برای تحریک خشونت فرقه ای علیه شیعیان.

Ø فشار دیپلماتیک ناشی از هم زمانی روابط راهبردی با چین و حساسیت افکار عمومی مسلمانان.

در عین حال، ایران از ظرفیت های فعالبرخوردار است: تجربه مهار داعش، نفوذ اطلاعاتی منطقه ای، و کانال های ارتباطی با روسیه، طالبان و بازیگران محلی.

سناریوهای محتمل

• سناریوی مهار: تضعیف ISIS-K و محدود ماندن TIP در حاشیه سوریه و افغانستان.
• سناریوی تشدید: افزایش سرکوب در سین کیانگ و تقویت جذب فردی ایغورها توسط داعش خراسان.
• سناریوی معامله ای: همکاری امنیتی چین–طالبان که می تواند جابه جایی جغرافیایی ایغورهای جهادی را تسریع کند.

جمع بندی و پیشنهاد سیاستی

TIP تهدیدی محدود اما بالقوه پیوندپذیر با شبکه های خطرناک تر است. برای ایران، رویکرد پیش دستانه سیاسی و امنیتی، کنترل مرزی و همکاری منطقه ای هدفمند (به ویژه در افغانستان) منطقی تر از امنیتی سازی اغراق آمیز مسئله ایغورهاست. حفظ توازن میان روابط با چین و مدیریت پیامدهای امنیتی منطقه ای، کلید سیاست موفق خواهد بود.