حقوق بین الملل و خبرنگار

« خبرنگار، صدای حقیقت در جهان بی رحم قدرت: تحلیل جایگاه خبرنگار در حقوق بین الملل و مسئولیت دولت ها »

به قلم : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com

چکیده :

۱۷ مرداد، روز خبرنگار، تنها یک بزرگداشت نیست، بلکه یادآور نقش خطیر حقیقت گویی در جهانی است که خشونت، جنگ، سانسور و پروپاگاندا هر لحظه تهدیدی علیه آزادی اطلاع رسانی اند. خبرنگار، سرباز بی سلاح جبهه آگاهی است که باید همزمان از مردم، حقوق بشر، و وجدان عمومی دفاع کند. در این نوشتار، به تحلیل جایگاه خبرنگار در حقوق بین الملل، اسناد بین المللی مرتبط، وظایف دولت ها،نهادهای جهانی، مردم و خود خبرنگاران می پردازم و راهکارهایی برای صیانت از این ستون چهارم دموکراسی ارائه می کنم .

مقدمه : روزی برای حقیقت، قلمی در طوفان

۱۷ مرداد، در سال ۱۳۷۷ سالروز شهادت محمود صارمی، خبرنگار خبرگزاری جمهوری اسلامی در افغانستان، به نام روز خبرنگارنامیده شده است. ( توسط شورای فرهنگ عمومی ) اما این روز، تنها یک تقویم نیست؛ بلکه پرچم برافراشته وجدان بیدار جامعه است. خبرنگار، نه تنها ناظر وقایع، بلکه یکی از عوامل شکل دهنده واقعیت اجتماعی، سیاسی و بین المللی است. در عصری که دروغ به سرعت نورمنتشر می شود، خبرنگار نگهبان حقیقت است. در این مقاله سعی کرده ام نگاهی حقوقی و بین المللی به مسئولیت خبرنگاران، دولت ها،نهادهای بین المللی و مردم داشته باشم و اسناد جهانی مرتبط با حفاظت از خبرنگاران را تحلیل می کنم .

۱. خبرنگار در منظومه حقوق بین الملل: صدای عمومی در عرصه جهانی

در حقوق بین الملل، خبرنگار تنها یک حرفه نیست، بلکه حامل حق بنیادین آزادی بیان و جریان آزاد اطلاعات است. حقوق خبرنگاران دراسناد متعددی مورد حمایت قرار گرفته است، از جمله:

الف) اعلامیه جهانی حقوق بشر (۱۹۴۸)

• ماده ۱۹: «هرکس حق آزادی عقیده و بیان دارد…»

خبرنگاری تجسم عملی ماده ۱۹ است و هرگونه محدودسازی آن، نقض حقوق بنیادین بشر محسوب می شود.

ب) میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی (۱۹۶۶)

• ماده ۱۹، بند ۲: «هرکس حق دارد بدون مداخله، اطلاعات و افکار را جست وجو، دریافت و منتشر کند…»

اینجا خبرنگار نه تنها مجاز، بلکه موظف به اطلاع رسانی آزاد و مستقل است.

ج) قطعنامه های شورای حقوق بشر سازمان ملل

شورای حقوق بشر بارها در قطعنامه های خود (به ویژه در سال های ۲۰۱۲، ۲۰۱۶ و ۲۰۱۹) بر لزوم حمایت حقوقی و فیزیکی ازخبرنگاران در مناطق بحرانی تاکید کرده است.

د) کنوانسیون های ژنو (۱۹۴۹) و پروتکل های الحاقی

خبرنگاران در مناطق جنگی، مطابق ماده ۷۹ پروتکل اول الحاقی، باید مانند غیرنظامیان از حمایت برخوردار باشند.

۲. مسئولیت های دولت ها: از شعار تا حمایت واقعی

دولت ها موظف اند:

• قوانین حمایتی از خبرنگاران تصویب و اجرا کنند.

• امنیت جانی و شغلی خبرنگاران را تضمین کنند، به ویژه در پوشش اعتراضات، فساد، جنگ و خشونت.

• مانع سانسور، بازداشت های غیرقانونی و سرکوب رسانه ای شوند.

• همکاری قضایی در پرونده های قتل یا ناپدید شدن خبرنگاران داشته باشند.

۳. وظایف مردم: حمایت عمومی از صدای خود

مردم در یک جامعه دموکراتیک باید:

• از خبرنگاران مستقل حمایت کنند.

• به جای اعتماد کور به فضای مجازی، به رسانه های حرفه ای متکی باشند.

• خبرنگار را شریک اجتماعی بدانند، نه دشمن جناحی.

خبرنگار، آیینه جامعه است؛ شکستن آیینه، چهره زشتی را از بین نمی برد.

۴. مسئولیت نهادهای بین المللی و رسانه ای

نهادهایی مانند یونسکو، سازمان گزارشگران بدون مرز، شورای حقوق بشر و دادگاه کیفری بین المللی نقش کلیدی دارند:

• حمایت از خبرنگاران در خطر

• تهیه لیست سیاه کشورهایی که حقوق خبرنگاران را نقض می کنند

• رصد آنلاین سانسور، تهدید و قتل خبرنگاران

• آموزش حرفه ای خبرنگاری در مناطق پرتنش

• پیگیری حقوقی در سطح بین المللی برای مجازات ناقضان حقوق خبرنگاران

۵. مسئولیت خبرنگار: از آزادی تا امانت داری

خبرنگاری تنها فریاد نیست، بلکه امانت داری حقیقت است.

خبرنگاران باید :

• بی طرفی و دقت را رعایت کنند.

• از افشای اطلاعات جعلی، مغرضانه و تحریک آمیز پرهیز کنند.

• از منافع عمومی دفاع کنند، نه منافع سیاسی، اقتصادی یا شخصی.

• امنیت خود و دیگران را در تهیه گزارش ها در نظر بگیرند.

۶. خبرنگار در میادین جنگ، انقلاب و بحران ها

خبرنگار در خطوط مقدم نبرد، نه برای کشتن، بلکه برای روایت گری است.

در مناطق جنگی و بحرانی، خبرنگاران مانند سربازان بی سلاح حقیقت هستند.

قتل و بازداشت آنها، جنایت جنگی تلقی می شود ( طبق پروتکل های ژنو و اساسنامه رم ).

بر اساس گزارش یونسکو، در هر ۴ روز یک خبرنگار در جهان کشته می شود.

۷. ایران و روز خبرنگار: فرصت یا هشدار؟

در ایران، روز خبرنگار فرصتی برای:

• بازنگری در قوانین مرتبط با مطبوعات، جرائم رسانه ای، و حمایت حقوقی از خبرنگاران

• بازتعریف رابطه حاکمیت و رسانه بر اساس اعتماد متقابل

• تقویت جایگاه رسانه های مستقل و محلی

• مقابله با خودسانسوری و فشارهای امنیتی غیرقانونی

نتیجه گیری: خبرنگار، وجدان زنده بشریت

خبرنگاران نمایندگان مردم اند، نه دشمنان دولت ها.

آزادی خبرنگار، نماد سلامت یک جامعه است.

دولت ها، مردم، نهادهای بین المللی و رسانه ها باید برای صیانت از خبرنگار هم پیمان شوند، چون:

اگر خبرنگار آزاد نباشد، جامعه آزاد نخواهد بود.

پیشنهادات عملی :

1. تصویب قانون حمایت از خبرنگاران مطابق با اسناد بین المللی

2. ایجاد نهاد مستقل حمایت حقوقی و امنیتی از خبرنگاران در کشور

3. تخصیص بودجه ملی برای آموزش، بیمه و حمایت از خبرنگاران مستقل

4. افزایش همکاری ایران با یونسکو و گزارشگران بدون مرز

5. برگزاری سالانه دادگاه نمادین مردمی برای رسیدگی به خشونت علیه خبرنگاران