از خشکسالی تا آتش سوزی های جنگلی؛ علم نسبت دهی درباره نقش تغییر اقلیم چه می گوید؟

در سال های اخیر، تشدید پیامدهای تغییر اقلیم به یک بحران جدی زیست محیطی به ویژه در شهرها و مناطق پیرامون آن ها تبدیل شده است. از این رو، شناسایی و ارزیابی اثرات آینده این پدیده برای برنامه ریزی، سازگاری و کاهش آسیب های زیست محیطی آن ضرورتی حیاتی به شمار می رود. امروزه، تغییر اقلیم در مقیاس جهانی و منطقه ای، شرایط مساعدتری برای وقوع آتش سوزی های شدیدتر و پرتکرارتر ایجاد کرده است. شواهد علمی نشان می دهد که فراوانی شدیدترین رویدادهای آتش سوزی در جهان طی دوره ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۳حدود 2/2 برابر افزایش یافته است. روندی که به ویژه در جنگل های مناطق معتدل، آمریکای شمالی و روسیه برجسته تر بوده است (Cunningham et al., 2024). در این میان، افزایش دمای شبانه نیز نقش مهمی در تداوم آتش ایفا می کند. زیرا شب های گرم تر فرصت بازیابی رطوبت پوشش گیاهی را کاهش می دهند و امکان تداوم فعالیت آتش را حتی در ساعات شبانه افزایش می دهند. در منطقه مدیترانه نیز مطالعات انجام شده نشان می دهد سهم مناطقی که با خطر بسیار بالای آتش سوزی جنگلی مواجه اند از ۱۵درصد به بیش از دوسوم افزایش یافته است (Zarikos et al., 2026). این الگو در بخش های گسترده ای از جنوب اروپا نیز مشاهده شده و آسیب پذیری اکوسیستم ها و جوامع محلی را تشدید کرده است. برای درک دقیق تر نقش تغییر اقلیم در این روند، علم نسبت دهی رویدادهای حدی اهمیت ویژه ای پیدا کرده است. در این رویکرد به جای تمرکز صرف بر این پرسش که تغییر اقلیم چه نقشی در وقوع یک آتش سوزی مشخص داشته است بررسی می شود که گرمایش ناشی از فعالیت های انسانی تا چه اندازه احتمال شکل گیری شرایط مساعد برای آتش سوزی یا شدت آن را افزایش داده است. اگرچه عوامل محلی مانند منبع اشتعال، مدیریت پوشش گیاهی، کاربری زمین و شرایط باد هم چنان نقش تعیین کننده ای دارند تغییر اقلیم با ایجاد شرایط گرم تر و خشک تر، زمینه را برای وقوع آتش سوزی های شدیدتر و طولانی تر فراهم می کند (Smiley et al., 2026). در ایران، اگرچه شواهد متعددی از روند افزایش دما، تشدید خشکسالی و تغییر در الگوی وقوع آتش سوزی وجود دارد اما میان مشاهده هم زمان این روندها و نسبت دادن مستقیم تغییرات آتش سوزی به گرمایش ناشی از فعالیت های انسانی باید تمایز قائل شد. در ایران نیز شواهدی از تغییر شرایط اقلیمی مرتبط با افزایش دما و خشکسالی وجود دارد که می تواند بر خطر آتش سوزی های جنگلی اثرگذار باشد. جنگل های شمال ایران با تهدیدهایی هم چون تغییر اقلیم، افزایش دما، خشکسالی های پی درپی، آتش سوزی های مکرر و فعالیت های انسانی مواجه اند. عواملی که می توانند ساختار و کارکرد اکوسیستم های جنگلی را مختل کنند. استان گلستان و جنگل های هیرکانی با وسعتی حدود ۵۲۴ هزار هکتاربه دلیل هم جواری با مناطق خشک و نیمه خشک از جمله مناطق آسیب پذیر در برابر این تهدیدها به شمار می روند. تحلیل داده های دمایی شش ایستگاه سینوپتیک در یک دوره آماری ۳۲ ساله (۱۹۸۸–۲۰۲۰) نیز روند افزایشی معنی دار دما را در سطوح اطمینان ۹۵ و ۹۹ درصد نشان داده است. این روند در مطالعات مورد اشاره در ارتباط با عواملی هم چون افزایش گازهای گلخانه ای، رشد صنعت، افزایش جمعیت، توسعه شهری و تغییرات کاربری اراضی بررسی شده است (محمدی و حجازی زاده، ۱۴۰۳؛ محمدی و حجازی زاده، ۱۴۰۲). افزایش دما نیز با تشدید تبخیر و تعرق و کاهش رطوبت مواد سوختنی می تواند خطر وقوع و گسترش آتش سوزی را افزایش دهد. در مقیاس ملی، داده های ماهواره ای نیز تصویری از پراکنش آتش سوزی های جنگلی در ایران ارائه می کنند. بر اساس داده های ماهواره ای مودیس در دوره ۲۰۰۰–۲۰۲۳، استان های کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان در زمره مناطقی قرار گرفته اند که بیش ترین موارد آتش سوزی جنگلی در آن ها ثبت شده است. هم چنین، مناطقی با تراکم بالای پوشش گیاهی از جمله نواحی با مقادیر بالای شاخص های پوشش گیاهی می توانند در شرایط مناسب اقلیمی به کانون های مستعد آتش سوزی تبدیل شوند. در چنین شرایطی مدیریت موثر خطر آتش سوزی بیش از هر زمان دیگری به پایش مستمر استفاده از داده های ماهواره ای توسعه سامانه های هشدار زودهنگام و تقویت ظرفیت های مدیریت بحران نیاز دارد. در کنار این اقدامات، کاهش انتشار گازهای گلخانه ای نیز برای محدودکردن روند افزایش دما و کاهش تشدید بلندمدت خطر آتش سوزی ضروری است. بنابراین، مقابله با پیامدهای فزاینده آتش سوزی های جنگلی را نمی توان صرفا به مدیریت حریق در زمان وقوع آن محدود کرد بلکه باید آن را بخشی از یک رویکرد جامع برای سازگاری با تغییر اقلیم و افزایش تاب آوری اکوسیستم ها و جوامع در برابر مخاطرات اقلیمی دانست. اگر بتوانیم سهم تغییر اقلیم را از عوامل محلی تفکیک کنیم می توانیم بفهمیم کدام بخش از افزایش خطر با کاهش انتشار گازهای گلخانه ای قابل کنترل است و کدام بخش نیازمند سازگاری و مدیریت محلی است.

منابع:

محمدی، نیلوفر و حجازی زاده، زهرا . (1403). اثرات تغییر اقلیم بر افزایش ریسک مخاطره خشکسالی در تهران با بهره گیری از سناریوهای CMIP6. مدل سازی و مدیریت آب و خاک، 4(2), 133-148. doi: 10.22098/mmws.2023.12563.1252

محمدی، نیلوفر و حجازی زاده، زهرا. (1402). بررسی اثرات گرمایش جهانی بر افزایش ریسک آتش سوزی جنگل های ایران، دانش پیشگیری و مدیریت بحران، 13(3)، https://dpmk.ir/article-1-618-fa.html

Cunningham, C.X., Williamson, G.J. & Bowman, D.M.J.S. Increasing frequency and intensity of the most extreme wildfires on Earth. Nat Ecol Evol 8, 1420–1425 (2024). https://doi.org/10.1038/s41559-024-02452-2

Zarikos, I., Politi, N., Karakitsou, E., Barianaki, Ε., Gounaris, N., Vlachogiannis, D., & Sfetsos, A. (2026). Wildfire Risk Assessment in the Mediterranean Under Climate Change. Fire, 9(3), 135. https://doi.org/10.3390/fire9030135

Smiley, K. T., Singh, D., Marlon, J., & Hurrell, J. (2026, July 24). How do scientists know if climate change made a heat wave, extreme storm or wildfire worse? The Conversation. https://theconversation.com/how-do-scientists-know-if-climate-change-made-a-heat-wave-extreme-storm-or-wildfire-worse-288232, https://doi.org/10.64628/AAI.jjetq4cqc