چه خمیردندانی برای کودک مناسب است و چه مقدار باید استفاده شود؟

---

 

انتخاب خمیردندان برای کودک در نگاه اول ساده به نظر می رسد، اما وقتی والدین با انواع خمیردندان های مخصوص کودکان، بدون فلوراید، فلورایددار، گیاهی، میوه ای و محصولات مختلف روبه رو می شوند، معمولا یک سوال مهم مطرح می شود: کدام خمیردندان واقعا برای کودک مناسب است و چه مقدار از آن باید روی مسواک قرار بگیرد؟

مهم ترین نکته این است که برای پیشگیری از پوسیدگی، کودک باید از خمیردندان حاوی فلوراید با غلظت مناسب استفاده کند. برخلاف تصور رایج، صرفا کودک بودن یک خمیردندان یا نوشته هایی مانند «طبیعی»، «گیاهی» و «بدون مواد شیمیایی» روی بسته بندی، به معنای مناسب تر بودن آن برای دندان کودک نیست. آنچه بیش از هر چیز اهمیت دارد، وجود فلوراید، غلظت مناسب آن و نحوه استفاده از خمیردندان است.

مراقبت با خمیردندان فلورایددار باید از زمانی آغاز شود که اولین دندان کودک رویش پیدا می کند. لازم نیست والدین منتظر بمانند تا کودک بزرگ تر شود یا بتواند خمیردندان را به طور کامل تف کند. فلوراید یکی از موثرترین ابزارهای پیشگیری از پوسیدگی است و استفاده صحیح از آن از همان سال های نخست زندگی اهمیت دارد.

البته در کودکان خردسال، مسئله اصلی مقدار خمیردندان است. برای کودکان زیر سه سال، مقدار خمیردندان فلورایددار باید بسیار کم و تقریبا به اندازه یک دانه برنج یا یک لکه کوچک روی مسواک باشد. از حدود سه تا شش سالگی، مقدار آن می تواند تقریبا به اندازه یک نخود باشد. استفاده از مقدار بیشتری خمیردندان، محافظت بیشتری ایجاد نمی کند و تنها میزان فلورایدی را که ممکن است کودک ببلعد افزایش می دهد.

این نکته اهمیت زیادی دارد، زیرا کودک خردسال هنوز ممکن است بخشی از خمیردندان را ببلعد. بلعیدن مقدار بسیار کمی هنگام مسواک زدن معمولا جای نگرانی ندارد، اما والدین باید مراقب باشند کودک خمیردندان را عمدا نخورد یا مقدار زیادی از آن را نبلعد. بهتر است خمیردندان دور از دسترس کودک نگهداری شود و والدین مقدار مورد نیاز را خودشان روی مسواک قرار دهند.

دلیل این احتیاط آن است که فلوراید در مقدار مناسب برای دندان مفید است، اما دریافت بیش از حد آن در دوران شکل گیری دندان ها می تواند خطر فلوروزیس دندانی را افزایش دهد. فلوروزیس معمولا به شکل تغییرات سفیدرنگ روی مینای دندان دیده می شود و در موارد خفیف اغلب مشکل جدی ایجاد نمی کند. بنابراین توصیه به استفاده از مقدار کم خمیردندان به معنای بی اثر بودن فلوراید نیست؛ هدف این است که دندان به اندازه کافی در معرض فلوراید قرار بگیرد، بدون آنکه کودک مقدار غیرضروری از آن را دریافت کند.

از سوی دیگر، انتخاب خمیردندان بدون فلوراید صرفا به دلیل ترس از فلوراید، تصمیم مناسبی برای بیشتر کودکان نیست. شواهد علمی نشان می دهند که خمیردندان فلورایددار در پیشگیری از پوسیدگی نقش مهمی دارد. البته شرایط همه کودکان یکسان نیست. میزان فلوراید موجود در آب آشامیدنی منطقه، وضعیت دهان کودک، خطر پوسیدگی و سایر منابع دریافت فلوراید می توانند در تصمیم گیری نقش داشته باشند. به همین دلیل، مکمل های فلوراید نباید خودسرانه برای کودک شروع شوند و در صورت وجود شرایط خاص، بهتر است دندانپزشک درباره میزان مناسب دریافت فلوراید تصمیم بگیرد.

در انتخاب خمیردندان، طعم نیز می تواند اهمیت داشته باشد. اگر کودک طعم خمیردندان را دوست نداشته باشد، ممکن است برای مسواک زدن مقاومت کند. بنابراین می توان محصولی را انتخاب کرد که کودک با طعم و بافت آن راحت تر باشد، اما جذابیت بسته بندی یا طعم میوه ای نباید جای معیار اصلی، یعنی وجود فلوراید مناسب، را بگیرد.

همچنین لازم نیست خمیردندان کودک حتما گران ترین محصول بازار باشد. قیمت، رنگ بسته بندی و عبارت های تبلیغاتی معیار مناسبی برای اثربخشی خمیردندان نیستند. والدین بهتر است روی بسته بندی، وجود فلوراید و غلظت آن را بررسی کنند و محصولی معتبر و متناسب با سن کودک انتخاب کنند.

در مقابل، خمیردندان های سفیدکننده معمولا برای کودکان ضرورتی ندارند. هدف از مراقبت از دندان کودک سفیدکردن دندان نیست، بلکه حفظ سلامت مینای دندان و پیشگیری از پوسیدگی است. اگر رنگ یکی از دندان های کودک تغییر کرده است، بهتر است علت آن توسط دندانپزشک بررسی شود، نه اینکه با استفاده از محصولات سفیدکننده پوشانده شود.

انتخاب خمیردندان البته تنها بخشی از ماجراست. نحوه مسواک زدن اهمیت بسیار زیادی دارد. مسواک کودک باید اندازه مناسب و موهای نرم داشته باشد و در سال های ابتدایی، والدین باید خودشان مسواک زدن را انجام دهند یا دست کم به طور دقیق بر آن نظارت کنند. کودک ممکن است با علاقه مسواک را در دست بگیرد، اما مهارت لازم برای تمیزکردن کامل تمام سطوح دندان ها را تا چند سال بعد به دست نیاورد.

دندان های کودک باید دو بار در روز با خمیردندان فلورایددار مسواک زده شوند و مسواک شبانه اهمیت ویژه ای دارد. پس از مسواک زدن شبانه، بهتر است کودک چیزی جز آب مصرف نکند، مگر اینکه شرایط پزشکی یا تغذیه ای خاصی داشته باشد که توصیه متفاوتی را ضروری کند.

همچنین لازم نیست بعد از مسواک زدن، دهان کودک به طور کامل و طولانی با آب شسته شود. اگر کودک قادر به تف کردن است، بهتر است خمیردندان اضافی را تف کند و از شست وشوی شدید دهان خودداری شود تا مقداری از فلوراید روی سطح دندان باقی بماند. در کودکان کم سن تر که هنوز توانایی تف کردن کامل ندارند، مهم تر از همه این است که مقدار خمیردندان از ابتدا بسیار کم باشد و مسواک زدن تحت نظارت والدین انجام شود.

اگر کودک با وجود مسواک زدن منظم، مرتب دچار پوسیدگی می شود، نباید تنها برند خمیردندان را عوض کرد. پوسیدگی یک بیماری چندعاملی است و عواملی مانند دفعات مصرف قند، نوشیدنی های شیرین، عادت های غذایی، کیفیت مسواک زدن، میزان فلوراید دریافتی، وضعیت بزاق و سابقه پوسیدگی نیز در آن نقش دارند. ممکن است کودک از خمیردندان مناسبی استفاده کند، اما مصرف مکرر شیرینی یا نوشیدنی های شیرین در طول روز همچنان خطر پوسیدگی را بالا نگه دارد.

در نتیجه، انتخاب خمیردندان کودک را می توان در چند اصل ساده خلاصه کرد: از زمان رویش اولین دندان، از خمیردندان فلورایددار مناسب سن استفاده کنیم؛ برای کودک زیر سه سال تقریبا به اندازه یک دانه برنج و برای کودک حدود سه تا شش سال تقریبا به اندازه یک نخود خمیردندان روی مسواک قرار دهیم؛ مسواک زدن را دو بار در روز و با نظارت والدین انجام دهیم؛ و از بلعیدن مقدار زیاد خمیردندان جلوگیری کنیم.

در نهایت، فلوراید نه ماده ای است که باید از آن ترسید و نه ماده ای که هرچه بیشتر از آن استفاده کنیم، دندان سالم تری خواهیم داشت. اصل مهم، استفاده درست و به اندازه است.

برای سلامت دندان کودک، یک خمیردندان مناسب، یک مسواک نرم، تکنیک صحیح و استمرار در مسواک زدن، بسیار مهم تر از تنوع محصولات و تبلیغات روی قفسه فروشگاه است.

یک دانه برنج برای کوچک ترها، یک نخود برای بزرگ ترها و دو بار مسواک زدن در روز؛ همین عادت ساده می تواند یکی از مهم ترین سرمایه گذاری های والدین برای سلامت دندان کودک باشد.

دکتر سارا سیدناصری

دندانپزشک | پژوهشگر سلامت دهان و دندان