Alireza Shahjavan

دانشجو کارشناسی ارشد روانشناسی عمومی دانشگاه آزاد اصفهان(خوراسگان)

گشتالت درمانی

1 شهریور 1405 - خواندن 10 دقیقه - 28 بازدید

به دنیای پویا، زنده و در لحظه ی گشتالت درمانی (Gestalt Therapy) خوش آمدید. گشتالت یکی از جذاب ترین، اصیل ترین و چالش برانگیزترین رویکردهای روان درمانی است که توسط فریتز پرلز (Fritz Perls)، همسرش لورا پرلز و پل گودمن در دهه ۱۹۴۰ و ۵۰ میلادی پایه گذاری شد. این رویکرد، روان شناسی را از تحلیل های طولانی مدت گذشته (در روانکاوی) خارج کرد و آن را به صحنه تپنده «اینجا و اکنون» آورد.

کلمه آلمانی «گشتالت» (Gestalt) به معنای «شکل، کل، یا پیکربندی» است و شعار اصلی آن این است: «کل، چیزی فراتر از مجموع اجزای آن است.»

در ادامه، تحلیل جامع و علمی این رویکرد را بر اساس سرفصل های ده گانه تقدیم شما می کنم.

---

۱. تعریف و چیستی رویکرد

گشتالت درمانی یک رویکرد وجودی (Existential)، پدیدارشناختی (Phenomenological) و تجربه گرا (Experiential) است. در این رویکرد، درمانگر به جای اینکه بپرسد «چرا» این اتفاق برای تو افتاد، می پرسد «چگونه» در حال تجربه این اتفاق هستی و «چه» چیزی را همین الان حس می کنی.

چیستی گشتالت درمانی در یک کلمه خلاصه می شود: آگاهی (Awareness). این رویکرد بر این باور است که اگر انسان نسبت به احساسات، افکار و رفتارهای خود در لحظه حال آگاهی کامل پیدا کند، توانایی طبیعی برای حل مشکلاتش را به دست خواهد آورد. در گشتالت، ما فقط درباره مشکلات «صحبت» نمی کنیم، بلکه آن ها را در اتاق درمان «تجربه» و بازآفرینی می کنیم.

۲. پایه های نظری و فلسفی

گشتritz Perls)، همسرش لورا پرلز و پل گودمن در دهه ۱۹۴۰ و ۵۰ میلادی پایه گذاری شد. این رویکرد، روان شناسی را از تحلیل های طولانی مدت گذشته (در روانکاوی) خارج کرد و آن را به صحنه تپنده «اینجا و اکنون» آورد.

در ادامه، تحلیل جامع و علمی این رویکرد را بر اساس سرفصل های ده گانه تقدیم شما می کنم.

---

۱. تعریف و چیستی رویکرد

۲. پایه های نظری و فلسفی

گشتالت درمانی ملغمه ای درخشان از چندین مکتب فکری بزرگ است:

روان شناسی گشتالت: وام دار مفاهیمی چون «شکل و زمینه» (Figure and Ground) است. در هر لحظه، یک نیاز یا احساس مهم تبدیل به «شکل» (تمرکز اصلی) می شود و بقیه چیز است که مسئولیت کامل زندگی، احساسات و انتخاب هایش را بر عهده می گیرد و از نقش «قربانی» بیرون می آید.

۴. آسیب شناسی روانی (Psychopathology)

از دیدگاه گشتالت، بیماری و رنج روانی زمانی رخ می دهد که در مسیر طبیعی گشتالت ها (نیازها) اختلال ایجاد شود. آسیب شناسی در این رویکرد دو محور اصلی دارد:

الف) کارهای ناتمام (Unfinished Business):

احساسات ابراز نشده ای مانند خشم، کینه، درد، اضطراب، گناه یا طردشدگی که مربوط به گذشته اند اما چون هرگز به طور کامل تجربه و ابراز نشده اند، در پس زمینه روان باقی مانده و به صورت ناخودآگاه در زمان حال دخالت می کنند (مثل پرونده های بازی که رم کامپیوتر مغز را اشغال کرده اند).

ب) اختلالات مرز تماس (Contact Boundary Disturbances):

راه هایی که فرد برای فرار از تماس واقعی با خود یا محیط به کار می گیرد:

درون فکنی (Introjection): بلعیدن بی چون وچرای باورها و ارزش های دیگران (والدین/جامعه) بدون هضم کردن آن ها.

فرافکنی (Projection): نسبت دادن ویژگی ها و احساسات غیرقابل قبول خود به دیگران (عکس درون فکنی).

برگشت به خود (Retroflection): انجام دادن کاری با خود، که در واقع دلمان می خواهد با دیگران انجام دهیم (مثلا به جای ابراز خشم به فرد آزارگر، خودزنی می کنیم یا دچار زخم معده می شویم).

انحراف / طفره رفتن (Deflection): استفاده از شوخی، پرحرفی یا عوض کردن بحث برای فرار از تماس احساسی عمیق در لحظه.

هم جوشی (Confluence): از بین بردن مرز بین خود و دیگران؛ فرد برای جلوگیری از تعارض، کاملا همرنگ جماعت می شود و هویت مستقل خود را از دست می دهد (نیاز شدید به تایید).

۵. سبب شناسی (ریشه مشکلات از کجا می آید؟)

ریشه مشکلات در «از دست دادن آگاهی» و «فرار از لحظه حال» است.

پرلز معتقد بود بسیاری از افراد انرژی خود را صرف بازی کردن نقش ها (Phony Layer) می کنند تا تایید دیگران را بخرند. ریشه نوروز (Neurosis) زمانی است که فرد به جای تکیه بر توانمندی های درونی خود، به طور بیمارگونه ای به حمایت محیطی (دیگران) وابسته می شود.

همچنین، تضادهای درونی حل نشده، مانند جنگ همیشگی بین «سگ برتر» (Top Dog) که بخش کمال گرا، سرزنش گر و "بایدگو"ی روان است، و «سگ زیردست» (Underdog) که بخش منفعل، قربانی، بهانه گیر و طفره رو است، باعث فلج شدن اراده و هدر رفتن انرژی روانی فرد می شود.

۶. اهداف درمانی

درمان گشتالتی به دنبال "درمان کردن" علائم بیماری به شیوه پزشکی نیست، بلکه اهداف زیر را دنبال می کند:

دستیابی به آگاهی کامل: آگاهی از اینکه فرد چه می کند، چگونه آن را انجام می دهد و چگونه می تواند گزینه های دیگری داشته باشد.

پذیرش مسئولیت شخصی: تغییر ادبیات مراجع از «آن ها مرا عصبانی کردند» به «من انتخاب کردم که عصبانی شوم».

گذر از حمایت محیطی به حمایت ذاتی (Self-support): کمک به مراجع برای اینکه روی پای خودش بایستد و منبع تایید را در درون خود پیدا کند.

یکپارچه سازی (Integration): آشتی دادن بخش های طرد شده، انکار شده یا بیگانه روان با یکدیگر تا فرد دوباره به یک «کل» واحد تبدیل شود.

بستن پرونده کارهای ناتمام.

۷. ویژگی های رابطه درمانی (مراجع و درمانگر)

رابطه درمانی در گشتالت بر اساس فلسفه دیالوگ مارتین بوبر، یعنی رابطه «من-تو» (I-Thou) استوار است.

درمانگر یک متخصص فاصله گرفته یا لوح سفید نیست؛ بلکه یک انسان اصیل، حاضر و فعال در جلسه است.

درمانگر از به اشتراک گذاشتن مشاهدات و حتی احساسات خود در لحظه ابایی ندارد.

درمانگر به شدت به زبان بدن (Body Language) مراجع توجه می کند (مثلا ممکن است بگوید: "داری می خندی، اما دست هایت را محکم مشت کرده ای. مشت هایت چه می گویند؟").

گشتالت درمانی کلاسیک (دوران پرلز) بسیار تقابلی، چالش برانگیز و گاهی خشن بود، اما گشتالت درمانی معاصر (Contemporary Gestalt) بسیار همدلانه تر، حمایت گرتر و رابطه محورتر شده است.

۸. معرفی فنون، مداخلات و تکنیک های عملیاتی

فنون گشتالت درمانی در واقع «آزمایش هایی» (Experiments) هستند که در لحظه خلق می شوند، اما معروف ترین آن ها عبارتند از:

تکنیک صندلی خالی (Empty Chair Technique): مشهورترین فن گشتالت. مراجع در مقابل یک صندلی خالی می نشیند و تصور می کند فردی که با او کار ناتمام دارد (مثل والد فوت شده یا شریک عاطفی) روی آن نشسته است. مراجع با او حرف می زند و سپس روی صندلی خالی می نشیند و از زبان آن فرد پاسخ می دهد. این فن برای حل تعارضات درونی (مثل دیالوگ سگ برتر و زیردست) نیز بی نظیر است.

تکنیک اغراق (Exaggeration): وقتی مراجع حرکت بدنی ناخودآگاهی دارد (مثلا لرزش پا)، درمانگر از او می خواهد آن حرکت را اغراق آمیزتر و شدیدتر انجام دهد تا احساس پنهان در پشت آن بیدار شود و به آگاهی برسد.

ماندن با احساس (Staying with the Feeling): وقتی مراجع به یک احساس دردناک می رسد و می خواهد با عوض کردن بحث از آن فرار کند، درمانگر او را تشویق می کند که همان جا بماند و درد را به طور کامل تجربه کند تا گشتالت آن بسته شود.

کار با رویا (Dream Work): برخلاف روانکاوی که رویا را تعبیر می کند، در گشتالت هر عنصر رویا (حتی یک صخره یا طوفان در خواب) بخشی از فرافکنی های خود مراجع در نظر گرفته می شود. مراجع خواب را به زمان حال تعریف می کند و نقش تک تک اجزای خوابش را در جلسه بازی می کند تا پیام یکپارچه رویا را دریافت کند.

تغییر زبان: درمانگر از مراجع می خواهد کلمه "نمی توانم" را به "نمی خواهم"، یا "باید" را به "انتخاب می کنم" تغییر دهد تا حس عاملیت و مسئولیت پذیری در او زنده شود.

۹. این رویکرد مناسب چه کسانی و چه ویژگی های شخصیتی است؟

بیش عقل گراها (Over-intellectualizers): کسانی که همه چیز را منطقی تحلیل می کنند و ارتباطشان با احساسات و بدنشان قطع شده است. گشتالت آن ها را از "سر"شان بیرون می آورد و به "بدن و قلب"شان می برد.

افراد مبتلا به کمال گرایی فلج کننده: برای آشتی دادن بخش سرزنش گر با بخش آسیب پذیر.

افرادی که درگیر سوگ حل نشده یا خشم های کهنه هستند.

چه کسانی کمتر سود می برند؟ به دلیل ماهیت بسیار هیجانی و برانگیزاننده گشتالت، این رویکرد برای افراد مبتلا به اختلالات سایکوتیک (روان پریشی شدید)، افرادی که کنترل تکانه ضعیفی دارند (خطر آسیب به خود یا دیگران)، و افراد مبتلا به ترومای بسیار پیچیده (بدون زمینه سازی و احتیاط های ویژه) توصیه نمی شود، زیرا ممکن است باعث فروپاشی روانی آن ها گردد.

۱۰. کاربرد رویکرد در درمان اختلالات خاص

پژوهش ها نشان می دهند که مداخلات گشتالتی در زمینه های زیر بسیار کاربردی اند:

افسردگی و اضطراب: با بازگرداندن فرد از پشیمانی گذشته (افسردگی) و ترس از آینده (اضطراب) به زمان حال و آزادسازی انرژی روانی بلوکه شده.

اختلالات روان تنی (Psychosomatic): از آنجا که گشتالت توجه ویژه ای به تنش های بدنی و ارتباط ذهن-بدن دارد، برای دردهایی که ریشه پزشکی ندارند بسیار موثر است.

سوگ و فقدان (Grief Therapy): استفاده از تکنیک صندلی خالی یکی از قوی ترین ابزارهای روان شناسی برای خداحافظی کردن، ابراز حرف های ناگفته و بستن پرونده سوگ است.

زوج درمانی و مشکلات بین فردی: برای شفاف کردن مرزهای تماس و خارج کردن زوجین از حالت «هم جوشی» به سمت داشتن رابطه ای بر پایه دو فردیت مستقل اما متصل.

سخن پایانی

گشتالت درمانی دعوتی است به شجاعت؛ شجاعت بودن آنچه که واقعا هستیم، نه آنچه که دیگران می خواهند باشیم. این رویکرد به ما یادآوری می کند که برای التیام یافتن، نیازی نیست به گذشته برگردیم و در آن حفاری کنیم؛ تمام گذشته ما، با تمام دردهایش، همین حالا در نحوه نشستن، نفس کشیدن و رفتار کردن ما در این لحظه حضور دارد. کافی است بیدار شویم و تماشا کنیم.

گشتالت درمانی

یادداشت قبلی

رمان دیالکتیکی