راههای انتقال ویروس HIV

ایدز از چه راه­هایی قابل انتقال نیست و چگونه منتقل می­شود؟

ویروس HIV (عامل ایدز) فقط از راه هایی منتقل می شود که مایعات خاص بدن آلوده وارد بدن فرد دیگر شوند. این مایعات شامل: خون، مایع منی، ترشحات واژن و شیر مادر هستند.

راه های اصلی انتقال HIV

1. رابطه جنسی محافظت نشده

رابطه جنسی واژینال یا مقعدی با فرد آلوده بدون استفاده از کاندوم.

2. تماس با خون آلوده

- استفاده مشترک از سرنگ و سوزن (در مصرف کنندگان تزریقی مواد)

- دریافت خون یا فرآورده های خونی آلوده (امروزه با غربالگری خون بسیار نادر شده است)

- استفاده از وسایل پزشکی یا خالکوبی غیراستریل.

3. انتقال از مادر به کودک: در دوران بارداری، هنگام زایمان، از طریق شیر مادر.

4. آسیب های شغلی در محیط درمانی

مانند فرو رفتن سوزن آلوده در بدن کارکنان پزشکی.

راه هایی که HIV منتقل نمی شود

HIV از طریق تماس های روزمره منتقل نمی شود. برای مثال: دست دادن یا بغل کردن، بوسه معمولی، استفاده مشترک از لیوان، غذا یا ظروف، استفاده از سرویس بهداشتی مشترک، سرفه و عطسه، عرق یا اشک، شنا در استخر، نیش پشه یا حشرات، نشستن کنار فرد مبتلا در مدرسه یا محل کار.

نکته مهم: اگر فرد مبتلا به HIV تحت درمان دارویی موثر باشد و مقدار ویروس در خون او غیرقابل تشخیص (Undetectable) شود، طبق تحقیقات احتمال انتقال از طریق رابطه جنسی عملا صفراست (اصل U=U).

سئوال. خطر انتقال HIV در هر نوع رابطه جنسی چقدر است؟

خطر انتقال HIV در هر بار رابطه جنسی (بدون استفاده از کاندوم یا داروهای پیشگیرانه) با فردی که ویروس در بدنش فعال است، متفاوت است. این خطر به نوع رابطه و اینکه فرد «فاعل» یا «مفعول» باشد بستگی دارد.

در اینجا تخمین آماری احتمال انتقال در هر یک بار رابطه جنسی (بر اساس داده های CDC) آورده شده است:

۱. رابطه جنسی مقعدی (Anal Sex) - پرخطرترین نوع

رابطه مقعدی به دلیل بافت حساس و احتمال ایجاد خراش های میکروسکوپی، بیشترین خطر را دارد.

برای مفعول (پذیرنده): تقریبا ۱.۳۸ درصد (۱ در ۷۲ مورد). این بالاترین میزان خطر در روابط جنسی است.

برای فاعل (واردکننده): تقریبا ۰.۱۱ درصد (۱ در ۹۰۹ مورد).

۲. رابطه جنسی واژینال (Vaginal Sex)

برای زن (مفعول): تقریبا ۰.۰۸ درصد (۱ در ۱۲۵۰ مورد). انتقال از مرد به زن راحت تر از زن به مرد صورت می گیرد.

برای مرد (فاعل): تقریبا ۰.۰۴ درصد (۱ در ۲۵۰۰ مورد).

۳. رابطه جنسی دهانی (Oral Sex)

خطر: بسیار ناچیز و نزدیک به صفر.

انتقال از این طریق تنها در صورتی ممکن است که در دهان زخم باز، خونریزی لثه یا جراحت شدیدی وجود داشته باشد و با مایعات آلوده تماس مستقیم برقرار شود.

عواملی که این ریسک را به شدت افزایش می دهند:

۱. بار ویروسی بالا: اگر فرد مبتلا در مرحله ابتدایی بیماری (Acute) باشد، مقدار ویروس در خونش بسیار زیاد است و ریسک انتقال می تواند تا ۱۰ برابر بیشتر شود.

۲. وجود سایر بیماری های مقاربتی (STI): وجود زخم (مثل هرپس یا سیفلیس) یا التهاب ناشی از سوزاک و کلامیدیا، سد دفاعی پوست را می شکند و خطر انتقال را چند برابر می کند.

۳. پریود بودن (در رابطه واژینال): وجود خون خطر انتقال را افزایش می دهد.

عواملی که این ریسک را کاهش می دهند:

۱. درمان موثر (U=U): اگر فرد مبتلا دارو مصرف کند و بار ویروسی اش غیرقابل تشخیص شود، خطر انتقال جنسی به صفر می رسد.

۲. استفاده از کاندوم: استفاده درست از کاندوم خطر را حدود ۸۰ تا ۹۹ درصد کاهش می دهد.

۳.ختنه مردان: ختنه خطر ابتلای مردان در رابطه واژینال را حدود ۶۰ درصد کاهش می دهد.

۴. داروهای پیشگیری (PrEP): مصرف قرص های پیشگیری توسط فرد سالم، خطر ابتلا را تا ۹۹ درصد کاهش می دهد.

نکته مهم اگرچه در برخی موارد احتمال عددی (مثل ۱ در ۲۵۰۰) کم به نظر می رسد، اما این به معنای امنیت نیست؛ انتقال می تواند در همان اولین رابطه رخ دهد.

چگونه می توان از ابتلا به ایدز پیشگیری کرد؟

برای پیشگیری قطعی و علمی از ابتلا به HIV، چند روش کاملا ثابت شده وجود دارد. ترکیب این روش ها خطر ابتلا را تقریبا به صفر می رساند.

در ادامه بهترین و مطمئن ترین روش ها را به زبان ساده توضیح می دهم:

۱. استفاده از کاندوم (در رابطه واژینال و مقعدی)

کاندوم اگر درست و در تمام رابطه استفاده شود، خطر انتقال HIV را ۸۰ تا ۹۹ درصد کاهش می دهد.

این نکات را هم توجه کنید: قبل از شروع رابطه استفاده شود (نه وسط رابطه)، برای هر نوع رابطه یک کاندوم جدید، استفاده نکردن از دو کاندوم همزمان، استفاده از لوبریکانت پایه آب (نه روغنی)

۲. درمان موثر در فرد مبتلا (U=U)

اگر فرد مبتلا به HIV داروی ART مصرف کند و بار ویروسی او غیرقابل تشخیص (Undetectable) شود:

انتقال جنسی عملا صفر است.

اصل:

U = U یعنی Undetectable = Untransmittable. این یکی از مهم ترین پیشرفت های پزشکی در جهان است.

۳. داروی پیشگیری قبل از مواجهه: PrEP

PrEP (پری اپ) قرصی برای افراد سالم است که خطر بالای تماس با HIV دارند.

اثربخشی:

در روابط جنسی؛ ۹۹ درصد پیشگیری

- در مصرف تزریقی مواد؛ حدود ۷۴ درصد

این قرص مناسب برای: افرادی که شریک جنسی مبتلا دارند، رابطه بدون کاندوم، مردانی که با مردان رابطه دارند، افراد دارای شرکای متعدد، کسانی که رابطه پرخطر داشته اند

۴. داروی پیشگیری بعد از مواجهه (PEP)

اگر رابطه مشکوک اتفاق افتاده باشد یا کاندوم پاره شده باشد: PEP باید حداکثر تا ۷۲ ساعت شروع شود، هرچه زودتر، بهتر (ترجیحا زیر ۲ ساعت).

مدت مصرف: ۲۸ روز، اثربخشی بسیار بالا است اگر به موقع شروع شود.

۵. پرهیز از استفاده مشترک از سرنگ

HIV از طریق سرنگ مشترک به شدت سریع و آسان منتقل می شود.

برای پیشگیری؛ استفاده کاملا شخصی از سرنگ، استفاده از سرنگ استریل، مراجعه به مراکز کاهش آسیب (برای دریافت تجهیزات رایگان)

۶. غربالگری و درمان بیماری های جنسی (STI)

بیماری هایی مثل هرپس، سیفلیس، سوزاک، کلامیدیا؛ باعث زخم یا التهاب می شوند و خطر انتقال HIV را چند برابر می کنند درمان سریع این بیماری ها بسیار مهم است.

۷. آموزش و گفت وگو با شریک جنسی

- انجام تست HIV دوره ای

- شفافیت درباره وضعیت سلامت

- توافق در مورد استفاده از کاندوم یا PrEP

۸. عدم تماس با خون آلوده

این شامل: وسایل تیز غیراستریل، تیغ مشترک و وسایل خالکوبی یا پیرسینگ غیراستریل

۹. جلوگیری از انتقال مادر به کودک

اگر مادر مبتلا باشد: مصرف داروی HIV در بارداری، زایمان با روش مناسب، عدم شیردهی، درمان نوزاد؛ با این اقدامات، احتمال انتقال به کمتر از ۱ درصد می رسد.