الزامات پدیده ال نینو

الزامات حقوقی پدیده ال نینو و آثار آن

 چکیده

پدیده ال نینو (El Niño) یکی از مهم ترین پدیده های طبیعی اقلیمی است که می تواند بر دما، بارش، خشکسالی، سیلاب، کشاورزی، منابع آب و سلامت انسان در مناطق مختلف جهان تاثیر بگذارد. این پدیده بخشی از چرخه موسوم به «نوسان جنوبی ال نینو» (ENSO) است و در نتیجه تغییرات غیرعادی دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی و تغییرات هم زمان در گردش جو ایجاد می شود. اهمیت ال نینو تنها به حوزه هواشناسی محدود نمی شود، بلکه آثار آن می تواند مسائل مختلف حقوقی از جمله مسئولیت دولت، مدیریت بحران، حقوق آب، مسئولیت مدنی، قراردادها، بیمه و حقوق محیط زیست را نیز تحت تاثیر قرار دهد.

در این مقاله ابتدا مفهوم و سازوکار ال نینو بررسی شده و سپس الزامات حقوقی ناشی از آثار آن در حقوق داخلی و بین المللی مورد بررسی قرار می گیرد. همچنین رابطه میان ال نینو و مفاهیمی مانند پیشگیری، مدیریت خطر، مسئولیت دولت، قوه قاهره و تغییر اقلیم بررسی خواهد شد.

واژگان کلیدی: ال نینو، ENSO، حقوق محیط زیست، مدیریت بحران، مسئولیت دولت، تغییر اقلیم، حقوق آب، قوه قاهره، مسئولیت مدنی.

۱. مقدمه

در سال های اخیر، تغییرات اقلیمی و وقوع پدیده های شدید آب وهوایی به یکی از مسائل مهم حقوقی و سیاسی در سراسر جهان تبدیل شده است. یکی از پدیده هایی که می تواند موجب تغییر قابل توجه در شرایط اقلیمی مناطق مختلف جهان شود، ال نینو است.

ال نینو در ظاهر یک پدیده طبیعی و علمی است، اما پیامدهای آن می تواند زندگی میلیون ها انسان را تحت تاثیر قرار دهد. کاهش یا افزایش بارندگی، خشکسالی، سیلاب، کاهش تولید محصولات کشاورزی، آسیب به زیرساخت ها و افزایش برخی مخاطرات بهداشتی، همگی می توانند در شرایط خاص با این پدیده ارتباط داشته باشند.

از همین جا یک مسئله حقوقی مهم شکل می گیرد: اگر وقوع یک پدیده طبیعی تا حدودی قابل پیش بینی باشد، دولت ها و اشخاص چه تکالیفی برای جلوگیری یا کاهش خسارات ناشی از آن دارند؟

پاسخ به این پرسش نیازمند بررسی هم زمان قواعد حقوق محیط زیست، مدیریت بحران، حقوق آب، مسئولیت مدنی و حقوق بین الملل است.

۲. ال نینو چیست؟

ال نینو یک پدیده طبیعی در سامانه اقلیمی زمین و فاز گرم چرخه «ال نینو نوسان جنوبی» یا ENSO است. این پدیده بیشتر در ارتباط با اقیانوس آرام استوایی شکل می گیرد.

در شرایط معمول، بادهای تجاری آب های گرم سطح اقیانوس آرام را به سمت غرب حرکت می دهند. در نتیجه، در بخش شرقی اقیانوس آرام، آب های سردتر از اعماق به سطح نزدیک می شوند. اما در زمان وقوع ال نینو، این الگوی معمول تغییر می کند و دمای سطح آب در بخش های مرکزی و شرقی اقیانوس آرام افزایش می یابد. این تغییر در دمای اقیانوس با تغییر در گردش جو همراه می شود و در نهایت می تواند الگوهای آب وهوایی مناطق مختلف جهان را تغییر دهد.

سازمان جهانی هواشناسی (WMO) ال نینو را فاز گرم ENSO معرفی می کند و تاکید دارد که آثار آن در مناطق مختلف جهان یکسان نیست. برای مثال، در بعضی مناطق احتمال افزایش بارندگی و سیلاب بیشتر می شود و در مناطق دیگر احتمال خشکسالی افزایش پیدا می کند. (public.wmo.int)

ال نینو همچنین با «لانینا» (La Niña) تفاوت دارد. لانینا در واقع فاز سرد چرخه ENSO است که در آن دمای سطح آب اقیانوس آرام استوایی کاهش می یابد.

نکته مهم این است که ال نینو را نباید با تغییر اقلیم یکی دانست. ال نینو یک نوسان طبیعی اقلیمی است، در حالی که تغییر اقلیم یک روند بلندمدت است که فعالیت های انسانی و انتشار گازهای گلخانه ای نقش مهمی در آن دارند. با این حال، گرمایش زمین می تواند شدت برخی پیامدهای همراه با ال نینو، مانند گرمای شدید یا بارش های سنگین، را تحت تاثیر قرار دهد. (public.wmo.int)

۳. مهم ترین آثار ال نینو

آثار ال نینو در تمام نقاط جهان یکسان نیست، اما این پدیده می تواند در شرایط مختلف با پیامدهای زیر همراه باشد:

۳-۱. خشکسالی

در بعضی مناطق، ال نینو موجب کاهش بارندگی می شود. استمرار این وضعیت می تواند منابع آب سطحی و زیرزمینی را کاهش داده و کشاورزی و تامین آب شرب را تحت فشار قرار دهد.

۳-۲. سیلاب

در برخی مناطق جهان، ال نینو می تواند احتمال بارش شدید و در نتیجه سیلاب را افزایش دهد.

۳-۳. کشاورزی

تغییر در بارندگی و دما می تواند بر میزان تولید محصولات کشاورزی و امنیت غذایی تاثیر بگذارد.

۳-۴. سلامت

تغییرات دما، آب و بارندگی می تواند بر سلامت عمومی و برخی بیماری های مرتبط با آب، گرما و ناقلین بیماری تاثیر داشته باشد. سازمان جهانی بهداشت نیز بر ارتباط ENSO با برخی مخاطرات بهداشتی تاکید کرده است. (who.int)

۳-۵. زیرساخت ها

سیل و بارندگی شدید ممکن است به جاده ها، پل ها، شبکه های برق و ساختمان ها آسیب وارد کند و خشکسالی نیز ممکن است فعالیت های وابسته به آب را با مشکل مواجه کند.

۴. جایگاه حقوقی ال نینو

از نظر حقوقی، خود ال نینو یک عمل غیرقانونی یا جرم محسوب نمی شود؛ زیرا یک پدیده طبیعی است.

بنابراین باید میان «ال نینو» و «آثار و خسارات ناشی از آن» تفاوت گذاشت.

برای مثال، اگر ال نینو احتمال وقوع خشکسالی را افزایش دهد، خود ال نینو موضوع مسئولیت حقوقی نیست؛ اما نحوه مدیریت منابع آب، نحوه اطلاع رسانی، تصمیمات مربوط به تخصیص آب و اقدامات پیشگیرانه ممکن است دارای آثار حقوقی باشند.

به عبارت دیگر، حقوق معمولا با خود پدیده طبیعی کاری ندارد، بلکه با نحوه مواجهه انسان و دولت با آثار آن سروکار دارد.

۵. الزامات دولت در برابر آثار ال نینو

یکی از مهم ترین موضوعات، وظایف دولت در زمینه پیش بینی و مدیریت خطر است.

اگر دستگاه های تخصصی بتوانند احتمال وقوع یک پدیده اقلیمی و پیامدهای احتمالی آن را شناسایی کنند، دولت می تواند از این اطلاعات برای برنامه ریزی استفاده کند.

اقدامات مهم در این زمینه عبارت اند از:

• پایش وضعیت اقلیمی؛
• انتشار هشدارهای لازم؛
• برنامه ریزی برای کمبود آب؛
• آمادگی برای سیلاب؛
• حفاظت از زیرساخت ها؛
• اطلاع رسانی به مردم؛
• و تهیه برنامه های اضطراری.

این موضوع با مفهوم «کاهش خطر بلایا» (Disaster Risk Reduction) ارتباط مستقیم دارد. چارچوب سندای سازمان ملل نیز بر شناخت خطر، پیشگیری، آمادگی و افزایش تاب آوری تاکید می کند. (undrr.org)

۶. ال نینو و مسئولیت دولت

یکی از مهم ترین سوالات این است که آیا دولت می تواند به دلیل خسارات ناشی از ال نینو مسئول شناخته شود؟

پاسخ این است که صرف وقوع ال نینو موجب مسئولیت دولت نمی شود.

برای ایجاد مسئولیت باید شرایط مختلفی بررسی شود؛ از جمله اینکه آیا دولت تکلیف قانونی مشخصی داشته، آیا آن تکلیف رعایت نشده و آیا میان عدم انجام تکلیف و خسارت رابطه قابل اثباتی وجود دارد یا خیر.

در حقوق بین الملل، مفهوم «مراقبت مقتضی» (Due Diligence) اهمیت زیادی دارد. منظور این است که دولت باید متناسب با خطر، اطلاعات علمی موجود و امکانات خود، اقدامات معقول و مناسب را برای جلوگیری از خسارت انجام دهد.

دیوان بین المللی دادگستری نیز در بررسی مسائل مربوط به تعهدات دولت ها در زمینه تغییر اقلیم به موضوعاتی مانند پیشگیری از خسارت زیست محیطی و مراقبت مقتضی توجه کرده است. (icj-cij.org)

بنابراین در یک پرونده فرضی ممکن است این سوال مطرح شود که آیا دولت با توجه به اطلاعات علمی موجود، اقدامات لازم برای کاهش خطر را انجام داده است یا خیر.

۷. ال نینو و حقوق آب

حقوق آب یکی از مهم ترین حوزه هایی است که ممکن است تحت تاثیر پیامدهای ال نینو قرار گیرد.

در صورت وقوع خشکسالی، مسئله تخصیص آب میان مصارف مختلف اهمیت پیدا می کند. دولت باید میان مصرف شرب، کشاورزی، صنعت و سایر نیازها تصمیم گیری کند.

در ایران، «قانون توزیع عادلانه آب» چارچوب مهمی برای مدیریت منابع آب ایجاد کرده است. این قانون درباره منابع آب، رودخانه ها، بستر و حریم رودخانه ها و نحوه بهره برداری از منابع آبی مقرراتی وضع کرده است.

در نتیجه، اگر پیش بینی های اقلیمی احتمال کاهش بارندگی را نشان دهند، برنامه ریزی برای مدیریت منابع آب می تواند بخشی از وظایف قانونی دستگاه های مسئول باشد.

۸. ال نینو و مدیریت بحران در ایران

«قانون مدیریت بحران کشور» مصوب ۱۳۹۸ یکی از مهم ترین قوانین ایران در این زمینه است.

این قانون مدیریت بحران را تنها به زمان وقوع حادثه محدود نمی کند، بلکه مراحل مختلفی مانند پیش بینی، پیشگیری، کاهش خطر، آمادگی، پاسخ و بازسازی را در نظر گرفته است.

این مسئله برای ال نینو اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برخلاف حوادثی که بدون هیچ هشدار قبلی رخ می دهند، الگوهای ENSO می توانند تا حدی از قبل شناسایی و پیش بینی شوند.

بنابراین می توان گفت که در صورت وجود پیش بینی معتبر، توجه به آن در برنامه ریزی مدیریت آب، کشاورزی و بحران اهمیت پیدا می کند. (irancodify.com)

۹. ال نینو و قراردادها؛ Force Majeure

یکی دیگر از مباحث مهم، تاثیر ال نینو بر قراردادهاست.

فرض کنیم یک شرکت به دلیل خشکسالی یا سیلاب شدید نتواند تعهد قراردادی خود را انجام دهد. آیا می تواند به «قوه قاهره» (Force Majeure) استناد کند؟

این موضوع به شرایط قرارداد و قانون حاکم بستگی دارد.

صرف اینکه ال نینو اتفاق افتاده باشد، به تنهایی کافی نیست. باید بررسی شود که آیا حادثه واقعا خارج از کنترل متعهد بوده، آیا قابل پیش بینی بوده، آیا اجرای تعهد را غیرممکن کرده و آیا متعهد اقدامات لازم برای کاهش خسارت را انجام داده است یا خیر.

در حقوق ایران نیز مواد ۲۲۷ و ۲۲۹ قانون مدنی در بررسی حوادث خارج از اختیار متعهد اهمیت دارند.

۱۰. رابطه ال نینو با تغییر اقلیم

یکی از نکات مهم در بحث حقوقی این است که نباید تمام حوادث اقلیمی را مستقیما به تغییر اقلیم نسبت داد.

El Niño یک نوسان طبیعی است، اما تغییر اقلیم می تواند شرایط زمینه ای را تغییر دهد.

از نظر حقوقی، این مسئله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا برای اثبات مسئولیت باید بتوان رابطه میان رفتار یک شخص یا دولت و خسارت مشخص را اثبات کرد.

بنابراین باید میان:

پدیده طبیعی

تغییر اقلیم

اقدامات انسانی

و

خسارت نهایی

تفاوت گذاشت.

۱۱. اصل پیشگیری

یکی از اصول مهم حقوق محیط زیست، اصل پیشگیری (Prevention Principle) است.

بر اساس این اصل، در مواردی که امکان وقوع خسارت جدی وجود دارد، بهتر است پیش از وقوع خسارت اقدامات لازم برای جلوگیری یا کاهش آن انجام شود.

در مورد ال نینو، این اصل می تواند در مواردی مانند:

• مدیریت منابع آب؛
• کنترل ساخت وساز در مناطق سیل خیز؛
• تقویت زیرساخت ها؛
• اطلاع رسانی؛
• آمادگی بخش کشاورزی؛
• و توسعه سامانه های هشدار

مورد استفاده قرار گیرد.

۱۲. نتیجه گیری

ال نینو در وهله نخست یک پدیده طبیعی و اقلیمی است، اما آثار آن می تواند پیامدهای گسترده اقتصادی، اجتماعی و حقوقی ایجاد کند.

از نظر حقوقی، مهم ترین مسئله این نیست که «چه کسی مسئول وقوع ال نینو است»، زیرا وقوع این پدیده در اصل نتیجه فرایندهای طبیعی اقلیمی است؛ بلکه سوال اصلی این است که دولت ها و اشخاص در برابر آثار قابل پیش بینی آن چه وظایفی دارند.

در این زمینه، مفاهیمی مانند پیشگیری، مدیریت بحران، مراقبت مقتضی، حقوق آب، مسئولیت مدنی و قوه قاهره اهمیت پیدا می کنند.

در ایران نیز قانون مدیریت بحران کشور و قانون توزیع عادلانه آب ظرفیت های مهمی برای مدیریت آثار احتمالی این پدیده فراهم کرده اند. در سطح بین المللی نیز چارچوب سندای و اصول حقوق محیط زیست می توانند مبنای تحلیل قرار گیرند.

در نهایت، می توان گفت که طبیعی بودن ال نینو به معنای خارج بودن تمام پیامدهای آن از حوزه حقوق نیست. هرچه توانایی علمی برای پیش بینی خطر بیشتر شود، اهمیت اقدامات پیشگیرانه و مدیریت صحیح آن نیز بیشتر خواهد شد.

منابع

1. World Meteorological Organization (WMO), El Niño / La Niña Phenomena.
2. World Health Organization (WHO), El Niño Southern Oscillation (ENSO).
3. United Nations Office for Disaster Risk Reduction (UNDRR), Sendai Framework for Disaster Risk Reduction 2015–2030.
4. International Court of Justice (ICJ), Obligations of States in Respect of Climate Change, Advisory Opinion proceedings.
5. قانون مدیریت بحران کشور، مصوب ۱۳۹۸.
6. قانون توزیع عادلانه آب، مصوب ۱۳۶۱.
7. قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران، مواد ۲۲۷ و ۲۲۹.