عشق یعنی بخشیدن آنچه ندارید به کسی که در طلب آن نیست

جمله معروف ژاک لاکان (روان کاو برجسته فرانسوی)، یکی از عمیق ترین و در عین حال تلخ ترین تعاریف درباره ماهیت عشق است:

«عشق یعنی بخشیدن آنچه ندارید به کسی که در طلب آن نیست.»

برای درک این جمله، باید نگاهی به نظریه مشهور لاکان درباره روان شناسی انسان، «میل» و «دیگری» بیندازیم. این عبارت را می توان در سه لایه کلیدی تفسیر کرد:

۱. بخشیدن «آنچه ندارید» (توهم کمال و تمامیت)

ما معمولا فکر می کنیم وقتی عاشق می شویم، چیزی از درون خودمان (مانند محبت، توجه، زمان یا دارایی) را به معشوق هدیه می دهیم. اما لاکان می گوید ما در واقع چیزی را می بخشیم که اصلا نداریم!

• ریشه در فقدان: از نظر لاکان، انسان ها همیشه با نوعی «فقدان» یا خلاء درونی به دنیا می آیند و مدام در تلاش اند تا این کمبود را با چیز بیرون از خود پر کنند.
• عشق و آینه گی: وقتی عاشق می شویم، معشوق را در جایگاهی قرار می دهیم که گویی می تواند این خلاء درونی ما را پر کند و به ما «کمال» ببخشد. اما چون خودمان هم این کمال را نداریم، در واقع نقشی از یک «کمال توهمی و خیالی» را به معشوق می بخشیم و از او می خواهیم آن را به ما بازگرداند. پس ما چیزی را هدیه می کنیم که اساسا در اختیار خودمان وجود ندارد.

۲. به کسی که «در طلب آن نیست» (ناهمگونی میل ها)

بخش دوم جمله به تفاوت فاحش میان دو ذهن و دو جهان مجزا اشاره دارد:

• در رابطه عاشقانه، ما معشوق را آن گونه که واقعا هست نمی بینیم؛ بلکه او را با تصویر ذهنی و ایده آل خودمان پوشش می دهیم.
• وقتی عشق می ورزیم، بسته ای از انتظارات، ایده آل ها و نیازهای خودمان را به سوی طرف مقابل روانه می کنیم، در حالی که معشوق ممکن است اصلا چنین چیزی را نخواسته باشد، یا اصلا در آن سطح از نیاز نباشد. او انسان متمایزی است با میل ها، نقص ها و دغدغه های خودش، نه آن تندیس بی نقصی که ما در ذهن خود از او ساخته ایم.

۳. تفسیر روان کاوانه نهایی: عشق به عنوان یک سوءتفاهم زیبا

لاکان با این جمله قصد ناامید کردن ما را ندارد، بلکه می خواهد ماهیت راستین عشق را عیان کند:

• عشق، ایثار خودخواسته است: از نگاه روان کاوی، عشق فراتر از یک دادوستد معمولی است. ما چیزی را می بخشیم (تخیل کمال یافته خودمان را) که خودمان هم از داشتن آن محرومیم، و آن را به کسی نثار می کنیم که تقاضای چنین بار سنگینی را نکرده است.
• پل زدن بر روی شکاف ها: این جمله نشان می دهد که عشق، تلاش عمیق (و گاه محکوم به شکستی) است برای پر کردن فاصله ابدی میان دو انسان تنها. ما به کسی عشق می ورزیم نه به خاطر آن چیزی که واقعا هست، بلکه به خاطر آن تصویر غایبی که دلمان می خواهد در او ببینیم.

خلاصه کلام: لاکان به ما می گوید عشق واقعی یک فرافکنی زیباست؛ ما از روی نیاز درونی خود، بهترین و دست نیافتنی ترین تصویرهای ذهنی مان را به کسی هدیه می دهیم که شاید اصلا نیازی به آن تصویر ندارد، اما همین بخشایش بی دلیل و یک طرفه است که به رابطه عاشقانه، بعدی رازآلود، شورانگیز و گاه غم انگیز می بخشد.