آیا دانش آموز حق دارد به معلمش «نه» بگوید؟

دکتر محمدمهدی سیدناصری

حقوقدان،پژوهشگر حقوق کودک و آینده کودکی در عصر دیجیتال

آیا دانش آموز حق دارد به معلمش «نه» بگوید؟

در بسیاری از کلاس های درس، مخالفت دانش آموز با نظر معلم با بی احترامی اشتباه گرفته می شود. گاهی دانش آموزی که پرسش می کند، درباره نمره خود توضیح می خواهد یا با یک تصمیم آموزشی موافق نیست، به عنوان فردی لجباز شناخته می شود. این نگاه می تواند فضایی بسازد که در آن سکوت نشانه ادب و پرسشگری نشانه نافرمانی تلقی شود. اما آموزش واقعی زمانی اتفاق می افتد که دانش آموز بتواند سوال بپرسد، دلیل بخواهد و بدون ترس از تحقیر، دیدگاه خود را بیان کند.

مواد ۱۲ و ۱۳ کنوانسیون حقوق کودک به ترتیب بر حق ابراز نظر و آزادی بیان کودک تاکید دارند. این حقوق مطلق نیستند و اعمال آن ها می تواند با محدودیت های قانونی و ضروری برای حمایت از حقوق دیگران و مصالح مشروع مرتبط مواجه شود. بنابراین، حق اعتراض به معنای حق توهین، تهدید یا برهم زدن نامحدود نظم کلاس نیست؛ همان طور که اقتدار معلم نیز به معنای مصونیت تصمیم های او از پرسش و بررسی نیست.

برای آموزش این تمایز، مدرسه می تواند موقعیت های ساده ای طراحی کند. دانش آموزی که معتقد است نمره اش اشتباه ثبت شده، باید بداند چگونه محترمانه درخواست بررسی کند. دانش آموزی که با یک قاعده کلاس موافق نیست، باید بتواند دلیل مخالفتش را توضیح دهد و راه حل جایگزین پیشنهاد کند. در مقابل، او نیز باید یاد بگیرد هنگام مخالفت، به شخصیت و حقوق دیگران احترام بگذارد.

معلم در چنین فضایی جایگاه خود را از دست نمی دهد؛ بلکه اقتدار حرفه ای او بر پایه اعتماد، دانش و عدالت تقویت می شود. اقتداری که فقط بر ترس تکیه دارد، با نبود نظارت از بین می رود؛ اما اقتداری که با توضیح، انصاف و پاسخ گویی همراه است، می تواند به الگویی برای زندگی اجتماعی تبدیل شود.

مدرسه نخستین تجربه بسیاری از کودکان از مواجهه با قدرت و قانون است. اگر کودک در این محیط بیاموزد که می تواند محترمانه سوال کند، از حق خود دفاع کند و هم زمان حقوق دیگران را رعایت کند، یک مهارت اساسی برای شهروندی آینده را به دست آورده است.