Mostafa Lotfi
274 یادداشت منتشر شدهفسخ قرارداد؛ پایان تعهدات یا آغاز یک اختلاف حقوقی تازه؟
هوالمصور
فسخ قرارداد؛ پایان تعهدات یا آغاز یک اختلاف حقوقی تازه؟
نگاهی به استقلال اعتبار فسخ از آثار قراردادی، مالی، ثبتی و ورزشی آن در حقوق فوتبال و رویه دیوان داوری ورزش
در فوتبال حرفه ای، گاهی یک بازیکن قرارداد خود را فسخ می کند، باشگاه این فسخ را نمی پذیرد و مدتی بعد، طرفین برای ادامه همکاری به توافق می رسند. بازیکن به تمرینات بازمی گردد، نام او همچنان در سامانه ثبت وجود دارد و حتی ممکن است در مسابقات رسمی نیز به میدان برود.
اما پرسش حقوقی مهمی در پس این وضعیت نهفته است:
آیا بازگشت بازیکن به باشگاه، قرارداد پیشین را خودبه خود احیا می کند؟ و آیا استمرار نام او در سامانه ثبت، برای اثبات صلاحیت حضور در مسابقات کافی است؟
پاسخ به این پرسش ها مستلزم شناسایی یکی از مهم ترین تمایزهای حقوق فوتبال است: اعتبار فسخ قرارداد و آثار ناشی از آن، موضوعاتی مرتبط اما از نظر حقوقی مستقل اند.
۱. فسخ قرارداد و آثار آن؛ دو پرسش متفاوت
در نظام حقوقی فوتبال، باید میان وقوع فسخ، موجه بودن آن و پیامدهای حقوقی حاصل از خاتمه رابطه قراردادی تفکیک کرد.
ممکن است اعلام یک جانبه فسخ، مطابق قانون حاکم، اثر خاتمه دهنده داشته باشد؛ اما مرجع رسیدگی بعدا تشخیص دهد که اقدام فسخ کننده فاقد دلیل موجه بوده است.
در این وضعیت، خاتمه رابطه و مسئولیت ناشی از آن دو مسئله متمایزند.
همچنین ممکن است فسخ از نظر ماهوی موجه باشد، اما بازیکن برای ثبت نزد باشگاه جدید یا حضور در مسابقات با محدودیت های دیگری مواجه شود.
ازاین رو، تحلیل هر اختلاف مستلزم پاسخ به چهار پرسش مستقل است:
۱. آیا قرارداد از نظر حقوقی خاتمه یافته است؟
۲. آیا خاتمه آن با دلیل موجه انجام شده است؟
۳. آیا بازیکن از نظر مقررات ثبت و نقل وانتقالات واجد شرایط است؟
۴. چه آثار مالی، ورزشی یا انضباطی بر این وضعیت مترتب می شود؟
خلط این پرسش ها ممکن است به نتایجی نادرست درباره اعتبار قرارداد، امکان ثبت بازیکن یا مسئولیت باشگاه منجر شود.
۲. ثبت اداری، خالق اعتبار قرارداد نیست
یکی از مهم ترین مستندات این تفکیک، رای CAS 2020/A/7443 & 7446 در اختلاف محمود عبدالمنعم، مشهور به کهربا، با باشگاه الزمالک مصر است.
در این پرونده، اختلاف بر سر اعتبار قرارداد دوم بازیکن و تشریفات ثبت آن نزد فدراسیون فوتبال مصر مطرح شد.
هیئت داوری در بند ۱۵۶ رای تصریح کرد که ثبت نشدن قرارداد در مهلت اداری مقرر، به خودی خود موجب بی اعتباری قرارداد استخدامی نیست.
منطق حقوقی این تصمیم قابل توجه است: اگر اعتبار قرارداد به اراده باشگاه برای ثبت یا عدم ثبت آن وابسته باشد، باشگاه می تواند از طریق یک اقدام اداری، درباره اعتبار تعهدات قراردادی خود تصمیم بگیرد؛ نتیجه ای که با امنیت قراردادی و حمایت از حقوق بازیکن سازگار نیست.
همین رویکرد در رای CAS 2021/A/7851 & 7905، پرونده خاسف و توندلا علیه فیفا، نیز تایید شد. در این پرونده، هیئت داوری عدم ثبت تمدید قرارداد نزد فدراسیون ملی را برای نفی اعتبار توافق تمدید کافی ندانست.
بنابراین، از مجموع این آرا می توان نتیجه گرفت:
اعتبار ماهوی قرارداد را نباید با تشریفات اداری ثبت آن یکسان دانست.
بااین حال، این نتیجه یک سوی مسئله است؛ زیرا بی تاثیری ثبت بر اعتبار ماهوی قرارداد، به معنای بی اهمیت بودن ثبت برای حضور در مسابقات نیست.
۳. قرارداد معتبر، لزوما مجوز بازی نیست
مطابق ماده ۵ مقررات وضعیت و انتقال بازیکنان فیفا، ثبت بازیکن نزد فدراسیون مربوط، اصولا شرط لازم برای حضور در فوتبال سازمان یافته است.
ماده ۶ نیز درباره دوره های ثبت، شرایط انجام آن و استثنائات قانونی مقررات مشخصی دارد.
بنابراین، بازیکنی ممکن است قرارداد استخدامی معتبر داشته باشد، اما به دلیل بسته بودن پنجره نقل وانتقالات، فقدان شرایط ثبت یا وجود محرومیت باشگاه از ثبت بازیکن جدید، نتواند در مسابقات شرکت کند.
از سوی دیگر، ماده ۶ بند ۳ قسمت «الف» در نسخه ژوئیه ۲۰۲۵، تحت شرایط مقرر، امکان ثبت خارج از پنجره را برای بازیکنی که قرارداد خود را با دلیل موجه فسخ کرده یا قرارداد او بدون دلیل موجه توسط باشگاه خاتمه یافته است، پیش بینی می کند.
نکته ظریف آن است که ارزیابی مقدماتی فیفا برای استفاده از این استثنا، لزوما به معنای صدور حکم نهایی درباره مسئولیت قراردادی ناشی از فسخ نیست.
به بیان ساده تر، مجوز ثبت بازیکن و حکم نهایی درباره مشروعیت فسخ، الزاما یک تصمیم حقوقی واحد نیستند.
۴. بازگشت پس از فسخ؛ ادامه قرارداد یا رابطه ای تازه؟
فرض کنیم بازیکنی به دلیل عدم پرداخت مطالبات، قرارداد خود را به صورت صریح و با اثر فوری فسخ کرده است. چند روز بعد، باشگاه بدهی او را می پردازد و طرفین درباره بازگشت به تمرینات توافق می کنند.
در چنین وضعیتی نمی توان صرف بازگشت بازیکن را دلیل قطعی استمرار قرارداد قبلی دانست.
ابتدا باید مشخص شود که فسخ اولیه اساسا اثر خاتمه دهنده داشته است یا خیر.
اگر قرارداد قبلی از نظر حقوقی خاتمه نیافته باشد، توافق بعدی ممکن است صرفا اصلاح یا تایید رابطه موجود باشد.
اما اگر فسخ به طور موثر تحقق یافته باشد، باید ماهیت توافق بعدی بررسی شود: آیا طرفین قرارداد استخدامی تازه ای منعقد کرده اند؟ آیا درباره آثار خاتمه پیشین مصالحه کرده اند؟ یا توافق دیگری برای تنظیم مجدد روابط خود دارند؟
تشخیص این وضعیت به اراده واقعی طرفین، مفاد اسناد، قانون حاکم و رفتار آنان وابسته است.
نکته مهم آن است که بازگشت به تمرین، به تنهایی قرارداد خاتمه یافته را خودکار احیا نمی کند؛ همان طور که امضای توافق جدید نیز بدون بررسی مقررات، الزاما به معنای ضرورت ثبت تازه بازیکن نیست.
برای تعیین وضعیت ثبتی باید روشن شود که ثبت پیشین همچنان از نظر مقررات معتبر است یا اقدام جدیدی ضرورت دارد.
این تمایز به ویژه در مواردی اهمیت می یابد که باشگاه با محرومیت از ثبت بازیکن جدید مواجه است.
۵. محرومیت نقل وانتقالاتی؛ قرارداد ممکن است معتبر باشد، اما ثبت ممنوع
بخشنامه شماره ۱۸۴۳ فیفا، مورخ ۲۸ آوریل ۲۰۲۳، از مهم ترین مستندات این بحث است.
این بخشنامه صریحا میان انعقاد قرارداد و ثبت بازیکن تفاوت می گذارد. مطابق آن، محرومیت از ثبت بازیکن جدید، به خودی خود مانع امضای قرارداد استخدامی نیست؛ اما می تواند ثبت بازیکن و متعاقبا امکان استفاده از او در مسابقات را محدود کند.
بنابراین، ممکن است باشگاهی در دوران محرومیت، قرارداد معتبری منعقد کند، اما نتواند بازیکن را مطابق مقررات ثبت و از خدمات ورزشی او در مسابقات استفاده کند.
البته بخشنامه مزبور برخی استثنائات مشخص، از جمله بازگشت از انتقال قرضی در شرایط مقرر را نیز شناسایی کرده است.
اما از این استثنائات نمی توان قاعده ای عمومی استخراج کرد که هر بازیکن سابق باشگاه، صرفا به دلیل سابقه عضویت، از محرومیت ثبت معاف باشد.
در پرونده بازگشت بازیکن پس از فسخ، پرسش تعیین کننده آن است که آیا اقدام مورد نیاز از نظر مقررات، ثبت بازیکن جدید محسوب می شود یا استمرار ثبت معتبر پیشین؟
اگر ثبت تازه ضرورت داشته باشد، باید دامنه محرومیت و استثنائات احتمالی آن بررسی شود.
اگر ثبت پیشین به طور قانونی استمرار یافته باشد، ممکن است موضوع از منظر ثبتی تحلیل متفاوتی داشته باشد.
پس نه می توان هر توافق پس از فسخ را الزاما مستلزم ثبت جدید دانست و نه می توان سابقه حضور بازیکن در باشگاه را دلیل کافی برای معافیت از قواعد ثبت تلقی کرد.
۶. آثار مالی و انضباطی نیز سرنوشت مستقلی دارند
خاتمه قرارداد، لزوما موجب سقوط مطالبات مالی ایجادشده پیش از آن نمی شود.
برای مثال، اگر بازیکنی پیش از فسخ دارای حقوق معوق باشد، توافق بعدی برای بازگشت به باشگاه، به خودی خود به معنای اسقاط آن مطالبات نیست.
همچنین در صورت فسخ ناموجه، مسئولیت جبران خسارت باید بر اساس ماده ۱۷ و مقررات زمانی قابل اعمال بررسی شود.
ممکن است طرفین درباره مطالبات گذشته یا اختلاف ناشی از فسخ مصالحه کنند؛ اما اعتبار و دامنه چنین توافقی نیز نیازمند بررسی مستقل است.
از سوی دیگر، حتی اگر بازیکن و باشگاه درباره ادامه همکاری به توافق برسند، صلاحیت حضور در مسابقات و آثار احتمالی نقض مقررات ثبت باید مطابق قواعد فدراسیون و مقررات اختصاصی رقابت ها ارزیابی شود.
بنابراین، توافق خصوصی طرفین نمی تواند بدون وجود مبنای قانونی، تمامی محدودیت های آمره ورزشی را بی اثر کند.
۷. نتیجه گیری؛ اهمیت تفکیک در تحلیل حقوقی فوتبال
یکی از خطاهای رایج در اختلافات قراردادی فوتبال، تلاش برای پاسخ دادن به چند پرسش مستقل از طریق یک واقعیت واحد است.
گاهی از ثبت نشدن فسخ در سامانه نتیجه گرفته می شود که قرارداد همچنان معتبر است. گاهی بازگشت بازیکن به تمرین، دلیل احیای رابطه پیشین تلقی می شود. در مواردی نیز صرف انعقاد قرارداد جدید، برای اثبات قطعی صلاحیت حضور در مسابقات کافی دانسته می شود.
هیچ یک از این نتیجه گیری ها بدون بررسی کامل مقررات قابل دفاع نیست.
رویه دیوان داوری ورزش نشان می دهد که باید میان اعتبار قرارداد، وقوع و مشروعیت فسخ، وضعیت ثبت بازیکن و آثار مالی و ورزشی ناشی از آن تمایز گذاشت.
این تفکیک به ویژه پس از بازگشت بازیکن به باشگاه سابق اهمیت دارد؛ زیرا تعیین ماهیت توافق بعدی و ضرورت احتمالی ثبت جدید، مستلزم بررسی مستقل اسناد، وضعیت ثبتی و مقررات قابل اعمال است.
در نهایت، حقوق فوتبال را نمی توان صرفا از دریچه قرارداد یا صرفا از منظر اطلاعات سامانه ثبت تحلیل کرد. این دو نظام حقوقی با یکدیگر ارتباط دارند، اما یکی جایگزین دیگری نیست.
نتیجه نهایی آن است که ثبت در سامانه، به تنهایی دلیل اعتبار قرارداد نیست؛ همان طور که قرارداد معتبر، به تنهایی مجوز حضور در مسابقات محسوب نمی شود.
و مهم تر از آن، بازگشت بازیکن پس از فسخ، نه به طور خودکار قرارداد پیشین را احیا می کند و نه بدون بررسی مقررات، تکلیف ثبت جدید را روشن می سازد.
مستندات و ارجاعات حقوقی
۱. مقررات وضعیت و انتقال بازیکنان فیفا (RSTP)، نسخه ژوئیه ۲۰۲۵، مواد ۵، ۶، ۱۰، ۱۱، ۱۳، ۱۴، ۱۴ مکرر، ۱۷ و ۱۸.
۲. CAS 2020/A/7443 & 7446، Mahmoud Abdelmonem Abdelhamid Soltane v. Zamalek Sporting Club و دعوای مرتبط؛ رای ۲۹ مارس ۲۰۲۲، به ویژه بندهای ۱۵۴ تا ۱۶۴ درباره استقلال اعتبار قرارداد از ثبت اداری.
۳. CAS 2021/A/7851 & 7905، Mohamed Naoufel Khacef / CD Tondela Futebol v. FIFA، رای ۱۱ فوریه ۲۰۲۲، درباره اعتبار تمدید قرارداد ثبت نشده و پیامدهای قراردادی و ورزشی آن.
بولتن رسمی CAS، سال ۲۰۲۲، شماره اول، صفحات ۹۶ تا ۱۰۱
۴. بخشنامه شماره ۱۸۴۳ فیفا، مورخ ۲۸ آوریل ۲۰۲۳، با عنوان Registration Bans – RSTP / FIFA Disciplinary Code، به ویژه صفحات ۲ تا ۴، درباره دامنه محرومیت ثبت، اعتبار امضای قرارداد و استثنائات مقرر.
یادداشت روش شناختی: ارجاعات مقرراتی فوق بر نسخه ژوئیه ۲۰۲۵ استوارند. در هر پرونده باید نسخه لازم الاجرا در زمان وقایع، قواعد انتقالی، مقررات فدراسیون ملی و مفاد تصمیم احتمالی محرومیت مستقلا بررسی شوند.
مصطفی لطفی | وکیل دادگستری و پژوهشگر حقوق ورزش