مطالعات سند ملی آمایش سرزمین ارزیابی توان اکولوژیک سرزمین

نوع محتوی: طرح پژوهشی
Language: Persian
Document ID: R-1716634
Publish: 8 August 2023
دسته بندی علمی: بوم شناسی
View: 298
Pages: 209
Publish Year: 1398

This Research With 209 Page And PDF Format Ready To Download

  • من نویسنده این مقاله هستم

استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:

لینک ثابت به این Research:

Abstract:

توسعه های چشمگیر اقتصادی و اجتماعی، مشکلات بحران آفرینی بر مدیریت محیطزیست ایجاد کرده است. این مشکلات شامل آلودگی محیطزیست جهانی، از بین رفتن تنوع زیستی، تخریب خاک و رشد بیرویه شهری است. در آن برهه از زمان، چالش بزرگی برای حل مسئله شروع شد اما سرعت بروز مشکلات بسیار جلوتر از سرعت شناخت محیطزیست، پایش اثرات، تجزیه و تحلیل، مدلسازی، ارزیابی و برنامهریزی بود. در چنین برهه ای، مدیریت محیطزیست مسئولیت هماهنگی بر توسعهها را بر عهده گرفت تا زندگی انسان با کیفیت بیشتر رشد پیدا یافته و از تخریب بیشتر زمین و عناصر آن جلوگیری شود. از مهمترین بخشهای مدیریت و برنامهریزی سرزمین، برنامهریزی محیطزیست در چارچوب آمایش سرزمین با پیشنیاز ارزیابی توان اکولوژیک محیطزیست است. ارزیابی توان اکولوژیک سرزمین، تعیین قدرت بالقوه و طبیعی سرزمین برای استقرار کاربری و فعالیتهای انسان است. برنامهریزی محیطی شامل تنظیم رابطه انسان، سرزمین و فعالیتهای انسان در زمین به منظور بهرهبرداری درخور، متناسب و پایدار از جمیع امکانات انسانی و فضایی در جهت بهبود وضعیت مادی و معنوی اجتماع در طول زمان است؛ به عبارت دیگر، برنامهریزی محیطی یعنی انتخاب کاربریهای صحیح در یک منطقه و یا یک حوضه آبخیز؛ بنابراین در فرایند آمایش سرزمین از یکسو با منابع طبیعی و بیولوژیکی سرزمین روبرو هستیم و از سوی دیگر با منابع اقتصادی و شرایط اجتماعی خاص سرزمین. در ادامه باید کاری را که در راستای پتانسیل منابع اکولوژیک سرزمین بوده و از نظر اقتصادی توجیهپذیر و از نظر اجتماعی قابلپذیرش باشد انتخاب کرد. طرحهای مدیریت پایدار و آمایش سرزمین بر پایه سنجش توان اکولوژیک با این هدف پایهریزی شده است تا توسعه بتواند در شرایط متعادل و متوازن گسترش یابد.
ارزیابی و تعیین توان اکولوژیک با معیارهای وابسته به منابع اکولوژیک سرزمین مرتبط است. در این مطالعه سنجش قابلیت سرزمین برای توسعه کاربریها در چارچوب معیارهای اکولوژیک مورد بررسی قرار گرفت. این سنجش برآیندی از ویژگیهای محیطی مانند اقلیم )دامنه دمایی، بارش و باد(، آب قابل برنامهریزی )آب شرب قابل برنامهریزی، آب قابل برنامهریزی برای کشاورزی و صنعت(، نوع سنگ، ویژگیهای خاک )منابع و استعداد اراضی، رده و تناسب خاک برای کشاورزی، عمق، حاصلخیزی، زهکشی و شوری خاک(، ناهمواریها )طبقه ارتفاعی و شیب(، پوشش گیاهی جنگلی و مرتعی )تیپ، انبوهی، درجه حفاظتی و تولید(، حیات وحش )تنوع گونهای، جمعیت، زیستگاهها( و پهنهبندی محدودیتها و مخاطرات سرزمین )محدودیتهای ناشی از حساسیتهای بومشناختی، حساسیتهای فیزیکی، مخاطرات محیطی و ناسازگاری کاربریها( برای استقرار هر یک از کاربریهای برشمرده است. از سوی دیگر ارزیابی توان اکولوژیک برای کاربریهای کلان توسعه )شامل کشاورزی آبی و دیم، مرتعداری، جنگلداری و جنگلکاری، آبزیپروری )پرورش میگو(، گردشگری گسترده و متمرکز، توسعه روستایی، توسعه شهری، توسعه صنعتی و حفاظت( بر اساس شاخصهای کمی و مکانی مطابق مدل معیارهای اکولوژیک سیستمی ارائه شده برای ایران که توسعه متعادل کاربریها را بر گستره سرزمین معلوم میسازد، سنجش و تصمیمگیری قرار گرفت. در این روش ارزیابی توان اکولوژیک متکی بر چند معیار ضروری برای توسعه مناسب کاربریها است و بر اساس وجود ویژگیهای مناسب مکانی به تصمیمگیری میرسد. لذا این فرایند جزو روشهای ارزیابی چندمعیاره مکانی محسوب میشود. ارزیابی توان اکولوژیک از روشهای ارزیابی قابلیت اراضی محسوب میشود و با روشهای ارزیابی تناسب اراضی تفاوت دارد. در مدل ارائه شده ارزیابی توان اکولوژیک کشور ایران، برآوردی از قابلیتها و محدودیتهای اراضی کشور برای توسعه کلان کاربریهای مورد تقاضا است. ارزیابی توان اکولوژیک با سنجش ویژگیهای اکولوژیک سرزمین توان محیط برای استقرار کاربریهای یاد شده را تعیین و درجهبندی میکند. لازم به ذکر است ویژگیهای اکولوژیک سرزمین شامل منابع اکولوژیک است و با منابع محیط زیستی تفاوت دارند. منابع محیط زیستی، علاوه بر منابع اکولوژیک منابع انسانی (کاربری، زیرساخت، واحدهای مدیریت، قوانین و مقررات، فناوری، سرمایه) را نیز شامل میشود که این دسته از منابع در فرایند ارزیابی توان اکولوژیک مداخله ندارند، ولی در صورت لزوم در ارزیابی توان محیط زیستی مداخله آنها مورد توجه قرار میگیرد.
ارزیابی توان اکولوژیک بر اساس معیارها و شاخصهای مکانی وابسته به منابع اکولوژیک تصمیمگیری و قابلیت سنجی برای استقرار فعالیتها و کاربریها صورت گرفت. سنجش تلفیقی کاربریهای توان سنجی شده همچنین اولویت و سازگاری کاربریهای توانسنجی شده را در چارچوب اهداف برنامهای و مدیریتی مشخص شد. نتایج در بخشهای کشاورزی گواه این ۱ درصد کشور( تعیین شد که بخش / است که ظرفیت توسعه کشاورزی آبی در کشور حدود ۸۸۱۰۱۸ کیلومتر مربع ) ۲۰ عمده توسعه متعادل آن در شمال، شمال شرقی، شمال غربی و غرب قرار دارد بخش وسیعی از اراضی کشاورزی آبی موجود در کشور در وضعیت نامتعادل قرار دارند که در سراسر جغرافیای کشور آن در شمال غربی و غرب گسترش دارند. ظرفیت ۰ درصد کشور( تعیین شد که بخش وسیعی از اراضی / توسعه کشاورزی دیم در کشور حدود ۸۴۸۴۱۰ کیلومتر مربع ) ۲۰ کشاورزی دیم موجود در کشور در وضعیت نامتعادل قرار دارند. ظرفیت توسعه جنگلداری چوبی )برداشت چوب( در کشور ۴ درصد کشور( و ظرفیت توسعه آبزیپروری )مزارع پرورش میگو( در کشور حدود ۰۰۲ / حدود ۸۹۰۳۱۲۱ کیلومتر مربع ) ۱۹ ۴ درصد کشور( تعیین شد که بخش بسیار کمی از آن در وضعیت متعادل قرار دارد. درنهایت منطبق بر / کیلومتر مربع ) ۴۹ نقشه تلفیق به دست آمده، ۰۱۲ پهنه دارای کاربریهای مختلف به دست آمده است که حدود ۸۲ پهنه به صورت تک کاربری هستند. همچنین حدود ۰۲ پهنه به صورت دو کاربری هستند و سایر پهنهها دارای بیش از ۲ کاربری هستند. بیشترین مساحت پهنه تلفیق مربوط به پهنه دارای کاربری PO۳, TO۲, AF است. کمترین مساحت پهنه تلفیق مربوط به پهنه دارای کاربری RA۲, IA, DF, PO۲, TO۲ است. در انتها نیز تحلیل توانهای ممکن، توسعه متعادل و بیتعادلی در توسعه کاربریها انجام شد؛ که نقشه توان سنجی شده بر اساس مدلهای توان اکولوژیک برای هر کاربری تهیه و در سامانه اطلاعات جغرافیایی با نقشه وضع موجود کاربریها همپوشانی میشود و مطابق روابط جبر بولین زیر، نقشه و مساحت توان ممکن، توسعه متعادل و توسعه نامتعادل هر کاربری به تفکیک هر طبقه شایستگی تعیین و مورد تحلیل قرار گرفت.

پیش گفتار Research

تنظیم روابط بین عوامل انسانی، اقتصادی و محیطی با انگیزه بهرهمندی از سرزمین در جهت استفاده شایسته
و پایدار از توان انسانی و طبیعی، مورد توجه آمایش سرزمین است. به بیانی دیگر، آمایش سرزمین به دنبال
چیدمان سه مولفه مهم جمعیت، سرمایه و منابع طبیعی برای تحقق مطلوبترین، عادلانهترین و پایدارترین
سازمان فضایی در سرزمین است. در این راستا، بدیهی است که آمایش سرزمین در چارچوب اصول مصوب، از
طریق حفاظت کاربریهای پایدار اراضی، افزایش بهرهوری، کارایی و بازده اقتصادی، گسترش عدالت اجتماعی،
رفع فقر و محرومیت، برقراری تعادل و توازن در برخورداری از سطح معقول توسعه و رفاه در تمام مناطق
جغرافیایی، ایجاد و تحکیم پیوندهای اقتصادی درون و برون منطقهای و هماهنگسازی تاثیرات فضایی– زمانی
سیاستهای بخشی، استانی، منطقهای و ملی بهگونهای عمل کرده تا بتواند اهداف چشمانداز بلندمدت توسعه
کشور و مدیریت یکپارچه سرزمین را بهصورت تحققپذیر، متوازن، پایدار و عادلانه عملی سازد . درمجموع
میتوان چنین بیان داشت که آمایش سرزمین نوعی برنامهریزی فضایی راهبردی است که با بهرهمندی از خرد،
دانش و بینش سرزمینی، به دنبال تحقق اهداف زیر است:
 توسعه فضایی متعادل و متوازن سرزمین با رعایت توان اکولوژیک؛
 حفظ وحدت و یکپارچگی سرزمین؛
 بهرهوری بهینه از سرزمین، متناسب با ظرفیتهای فضایی و موقعیت مکانی همچون هاب ارتباطی و
اقتصاد دریاپایه؛
 توجه ویژه به قلمروهای خاص سرزمینی؛
 کاهش اختلاف در بهرهمندی نواحی و اقوام گوناگون کشور از مواهب توسعه؛
 ارتقاء بهرهوری و کارایی اقتصادی؛
 ارتقاء رقابتپذیری بینالمللی، مبتنی بر فعالسازی مزیتهای مغفولمانده و خلق مزیتهای جدید
سرزمینی و
 ارتقاء کیفیت زندگی ساکنان همه مناطق کشور.
با عنایت به اهمیت موضوع آمایش سرزمین، ضرورت و نقش آن در نظام برنامهریزی همواره مورد تاکید نظام
برنامهریزی؛ بهویژه سازمان برنامه و بودجه کشور بوده، به نحوی که در پنج دهه گذشته، چهار دوره مطالعات
آمایش سرزمین در کشور تجربه شده است. در ادامه تلاشهای صورت گرفته برای تدوین سند ملی آمایش
سرزمین؛ در دوره اخیر، پس از آغاز به کار دولت تدبیر و امید و احیای سازمان برنامه و بودجه کشور، با توجه
به اهمیت موضوع و با استناد به تکلیف قانونی ماده ۲۰ قانون برنامه ششم توسعه، تدوین سند ملی آمایش
سرزمین مدنظر قرار گرفته و انجام آن به مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری واگذار شد.
مرکز پژوهشهای توسعه و آیندهنگری، بهمنظور بهرهمندی حداکثری از مجموعه مطالعات و گزارشهای انجام
شده در کشور؛ بهرهگیری از تمام اندوخته دولت و توان علمی کشور در راستای تدوین سندی جامع، بهعنوان
نقشه راه توسعه بلندمدت کشور، ساختار اجرایی تدوین سند ملی آمایش با هدف عضویت معاونت وزارتخانهها
و دستگاههای اجرایی ذیربط و همچنین اساتید و صاحبنظران برجسته کشور در ترکیب تمامی کارگروهها،
شکل داد. در این راستا، مطالعات سند ملی آمایش سرزمین در قالب ۸۳ گروه مطالعاتی با حضور بیش از ۱۴
نفر از صاحبنظران برجسته کشور و کارشناسان مجرب در حوزههای جمعیتی، محیطزیست، اقتصادی،
اجتماعی و فرهنگی انجام پذیرفت که ماحصل تلاش گروههای مختلف مطالعاتی، تدوین بیش از ۰۴ جلد
گزارش پشتیبان سند ملی آمایش سرزمین بوده که این گزارش بخشی از آن مجموعه است.
امید است نتایج حاصل از سند ملی آمایش سرزمین، راهنمای مناسبی برای تمامی ذینفعان و نویدبخش تحقق
توسعه پایدار در سرزمین ایران باشد. در پایان واجب میدانم مراتب تشکر و قدردانی صمیمانه از تمام کسانی
که در راهبری، هدایت و تدوین سند ملی آمایش سرزمین در قالب شورای مشورتی و سیاستگذاری، کمیته
علمی و کمیته اجرایی سهیم بودهاند را ابراز دارم.