شتاب فناوری ، سکوت قانون

تهران- ایرنا- تحولات فناوری در جهان امروز چنان پرشتاب شده اند که گاه دولت ها، نظام های حقوقی و حتی ساختارهای فرهنگی فرصت انطباق با آن ها را پیدا نمی کنند.

با این حال، در بسیاری از کشورهای توسعه یافته، پیش از ورود گسترده یک فناوری جدید، مطالعات حقوقی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی آن آغاز می شود و سپس برای نحوه استفاده، تنظیم گری و مدیریت پیامدهای آن چارچوب سازی صورت می گیرد. اما در ایران، اغلب روندی معکوس شکل می گیرد؛ ابتدا فناوری وارد جامعه می شود، سپس قانون گذاری و سیاست گذاری آغاز می شود.

این وضعیت باعث شده است که جامعه، پیش از آنکه برای مواجهه با فناوری آماده شود، درگیر پیامدهای آن شود. نتیجه چنین روندی، شکل گیری نوعی «حکمرانی واکنشی» است؛ یعنی تصمیم گیری نه بر اساس آینده نگری، بلکه پس از بروز بحران و آسیب.

شبکه های اجتماعی نمونه ای روشن از این وضعیت هستند. این فناوری، پیش از آن که آموزش عمومی، سواد رسانه ای، قوانین مربوط به حریم خصوصی، مسئولیت پلتفرم ها یا حقوق کاربران به شکل دقیق تدوین شود، به بخشی جدایی ناپذیر از زندگی روزمره مردم تبدیل شد. در نتیجه، جامعه ناگهان با موجی از تغییرات فرهنگی، اجتماعی و روانی روبه رو شد؛ تغییراتی که هنوز هم درباره نحوه مدیریت آن ها اجماع روشنی وجود ندارد.

امروز بسیاری از خانواده ها با آسیب های ناشی از اعتیاد دیجیتال، اخبار جعلی، خشونت کلامی در فضای مجازی یا بحران هویت نسل نوجوان مواجه اند، در حالی که بخش قابل توجهی از این مسائل می توانست پیش از گسترش فناوری، از طریق آموزش، فرهنگ سازی و تنظیم گری هوشمند مدیریت شود.

نمونه دیگر، گسترش رمزارزها و استخراج غیر مجاز ارز دیجیتال است. فناوری بلاک چین و بازار رمزارزها، پیش از آنکه چارچوب حقوقی و نظارتی مشخصی برای آن تعریف شود، وارد اقتصاد کشور شد. نتیجه آن، شکل گیری فعالیت های غیر شفاف، فرار سرمایه، مصرف گسترده برق و افزایش تعارض میان نهادهای اجرایی بود. سال ها طول کشید تا سیاست گذار به این نتیجه برسد که با پدیده ای مواجه است که صرفا اقتصادی نیست، بلکه ابعاد حقوقی، امنیتی و انرژی نیز دارد.

اکنون نیز کشور در آستانه ورود گسترده هوش مصنوعی قرار دارد؛ فناوری که می تواند آموزش، اشتغال، رسانه، سلامت، تجارت و حتی ساختار تصمیم گیری را متحول کند. اما هنوز بسیاری از پرسش های اساسی درباره آن بی پاسخ مانده است. اگر یک سامانه هوشمند در حوزه پزشکی یا مالی دچار خطا شود، مسئولیت آن بر عهده چه کسی خواهد بود؟ حقوق کاربران در برابر تصمیم گیری الگوریتمی چگونه تعریف می شود؟ نظام آموزشی کشور چگونه باید نسل جدید را برای مواجهه با هوش مصنوعی آماده کند؟

واقعیت آن است که فناوری، صرفا یک ابزار نیست؛ بلکه پدیده ای است که فرهنگ، اقتصاد، روابط اجتماعی و ساختارهای حکمرانی را تغییر می دهد. به همین دلیل، توسعه فناوری بدون پیوست فرهنگی و حقوقی، می تواند جامعه را با نوعی آشفتگی نهادی مواجه کند.

در این میان، نقش دانشگاه ها و مراکز پژوهشی بسیار مهم اما کم رنگ است. در بسیاری از کشورها، دانشگاه ها پیش از ورود گسترده فناوری ها، مطالعات میان رشته ای در حوزه حقوق، جامعه شناسی، اخلاق و سیاست گذاری انجام می دهند و نتایج آن مبنای قانون گذاری قرار می گیرد. اما در ایران، دانشگاه ها کمتر در فرآیند حکمرانی فناوری نقش موثر دارند و اغلب پس از بروز بحران، وارد بحث می شوند.

در حالی که کشور بیش از هر زمان دیگری نیازمند شکل گیری «پیوست فرهنگی و حقوقی فناوری» است؛ یعنی هر فناوری جدید، پیش از فراگیر شدن، از منظر اجتماعی، حقوقی، آموزشی و حتی روان شناختی مورد مطالعه قرار گیرد.

اگر همچنان اجازه داده شود، فناوری زودتر از قانون وارد شود، همواره چند گام عقب تر از تحولات جهانی خواهیم بود. حکمرانی فناوری در جهان امروز، فقط مسئله توسعه ابزار نیست؛ مسئله مدیریت آینده جامعه است.

https://irna.ir/xjXr2F