دانشگاه آینده؛ نهاد آموزشی یا نهاد حکمرانی؟

در عصر هوش مصنوعی، تحولات فناوری و رقابت های پیچیده جهانی، دانشگاه دیگر صرفا محل آموزش نیست؛ بلکه به یکی از بازیگران اصلی حکمرانی، قدرت نرم و آینده سازی کشورها تبدیل شده است.

تغییر جایگاه دانشگاه در جهان امروز
سال هاست در ذهن بسیاری از ما، دانشگاه نهادی تعریف می شود که وظیفه اصلی آن آموزش دانشجو، تولید مقاله و تربیت نیروی متخصص است، اما تحولات جهان در دهه اخیر نشان می دهد این تعریف دیگر برای فهم جایگاه واقعی دانشگاه کافی نیست. جهان وارد مرحله ای شده که در آن دانشگاه ها، علاوه بر نقش آموزشی، به بازیگران اصلی حکمرانی علمی، فناوری، فرهنگی و حتی امنیت ملی تبدیل شده اند.سخنان اخیر دکتر بیژن رنجبر، رئیس دانشگاه آزاد اسلامی دقیقا ناظر بر همین تحول بنیادین است؛ تحولی که دانشگاه را از یک نهاد صرفا آموزشی به نهادی اثرگذار در اقتدار ملی و آینده کشور تبدیل می کند.

قدرت ملی دیگر فقط اقتصادی و نظامی نیست
امروز دیگر قدرت کشورها صرفا با تعداد کارخانه ها، منابع طبیعی یا تجهیزات نظامی سنجیده نمی شود. بخش مهمی از قدرت ملی، در توان تولید علم، مدیریت فناوری، تربیت نخبگان، حکمرانی داده و هدایت تحولات اجتماعی نهفته است. در چنین شرایطی، دانشگاه ها به قلب تصمیم سازی و آینده سازی کشورها تبدیل می شوند.نمونه روشن این مسئله را می توان در رقابت جهانی بر سر هوش مصنوعی مشاهده کرد. در آمریکا، چین و بسیاری از کشورهای پیشرو، دانشگاه ها فقط مصرف کننده فناوری نیستند، بلکه بخشی از معماری قدرت فناوری محسوب می شوند. بسیاری از سیاست های کلان در حوزه هوش مصنوعی، امنیت سایبری، اقتصاد دیجیتال و حتی سیاست خارجی، بر پایه مطالعات و پژوهش های دانشگاهی شکل می گیرد. در واقع دانشگاه مدرن دیگر صرفا محل انتقال دانش نیست؛ بلکه نهادی برای «تولید قدرت» است.

شکاف میان دانشگاه و حکمرانی در ایران
در ایران اما هنوز بخش قابل توجهی از نگاه ها به دانشگاه، محدود به آموزش کلاسیک و تولید مقاله باقی مانده است. درحالی که کشور با مسائل پیچیده ای مانند حکمرانی هوش مصنوعی، امنیت سایبری، بحران آب، تحول انرژی، مهاجرت نخبگان، اقتصاد دیجیتال و تغییرات فرهنگی روبه روست، نقش دانشگاه در تصمیم سازی کلان هنوز به اندازه کافی جدی گرفته نمی شود.  یکی از مهم ترین چالش های امروز، فاصله میان دانشگاه و نظام حکمرانی است. بسیاری از پژوهش های دانشگاهی، هرگز وارد فرایند سیاست گذاری نمی شوند و بسیاری از تصمیمات کلان نیز بدون پشتوانه مطالعات عمیق دانشگاهی اتخاذ می شوند. نتیجه این شکاف، سیاست گذاری های کوتاه مدت، واکنشی و بعضا پرهزینه است.اگر دانشگاه نتواند در حل مسائل واقعی کشور نقش آفرینی کند، به تدریج از جایگاه راهبردی خود فاصله خواهد گرفت. دانشگاه آینده، دانشگاهی نیست که صرفا مقاله تولید کند؛ بلکه دانشگاهی است که بتواند برای مسائل کشور، راه حل تولید کند.

دانشگاه حکمران؛ مفهوم جدید در جهان
در بسیاری از کشورهای پیشرفته، دانشگاه ها اکنون بخشی از ساختار حکمرانی ملی محسوب می شوند. آن ها در تدوین قوانین فناوری، سیاست های انرژی، امنیت داده، آینده پژوهی، توسعه شهری و حتی مدیریت بحران مشارکت مستقیم دارند. به همین دلیل، مفهوم «دانشگاه حکمران» به تدریج در ادبیات سیاست گذاری جهان در حال گسترش است. دانشگاه حکمران، دانشگاهی است که صرفا ناظر تحولات نیست؛ بلکه در شکل دهی به آینده جامعه نقش فعال دارد. چنین دانشگاهی میان علوم فنی، علوم انسانی، حقوق، اقتصاد و سیاست گذاری پیوند برقرار می کند و به اتاق فکر توسعه کشور تبدیل می شود.دانشگاه شینهوا در چین در حوزه سیاست گذاری راهبردی و اقتدار فناورانه، دانشگاه ملی سنگاپور در توسعه شهری و حکمرانی هوشمند و موسسه مطالعات سیاسی پاریس نمونه هایی موفق و شاخص در جهان امروزند.

دانشگاه ایرانی در برابر تحولات آینده
اگر قرار است دانشگاه های ایران نیز در تراز تحولات جهانی حرکت کنند، ناگزیر باید از نقش سنتی خود عبور کنند. آینده دانشگاه فقط در افزایش تعداد دانشجو یا انتشار مقاله بیشتر تعریف نمی شود، بلکه در میزان اثرگذاری آن بر حکمرانی کشور معنا پیدا می کند. امروز کشور بیش از هر زمان دیگری به دانشگاه هایی نیاز دارد که بتوانند مسائل پیچیده آینده را تحلیل کنند؛ دانشگاه هایی که فقط آموزش ندهند، بلکه آینده را طراحی کنند. شاید پرسش اصلی این باشد که آیا دانشگاه ایرانی آماده ورود به عصر «حکمرانی علمی و فناوری» است یا همچنان می خواهد در چهارچوب های سنتی آموزش باقی بماند؟ پاسخ به این پرسش می تواند آینده توسعه ایران را تعیین کند.

https://farhikhtegandaily.com/news-paper/page/279964