محاسبه جمعه کاری برای کارکنان تحت شمول قانون کار - بیان برخی جزئیات و رفع ابهامات، شبهات معمول

در خصوص نحوه صحیح و دقیق محاسبه جمعه کاری برای کارکنان یا کارگران تحت شمول قانون کار در بین صاحب نظران جامعه کار برداشت ها و نظریه های متفاوت دیده می شود، ضمن احترام به نظر هریک از اساتید محترم صاحب نظر روابط کار، طی این یادداشت سعی گردید با بیان مفاهیم اصلی و بندهای قانونی مرتبط، صحیح ترین نتیجه گیری به مخاطبین گران قدر منتقل گردد.

همان طور که می دانیم طبق ماده 62 قانون کار «روز جمعه، روز تعطیل هفتگی کارگران با استفاده از مزد می باشد.» قانون گذار فقط برای شرایط خاص (خدمات عمومی یا ضرورت کار) اجازه حضور کارگر در روز جمعه را به کارفرما داده است آن هم به شرط تعیین تعطیلی روز دیگر و پرداخت 40 درصد مزد بیشتر برای اشتغال روز جمعه.

دلیل اینکه قانون گذار بابت عدم تعطیلی جمعه کارگران در مشاغل خاص، دو وظیفه هم زمان، یعنی: 1-تعطیلی روز دیگر و 2-پرداخت مزد مازاد را تکلیف نموده این است که روز جمعه روز تعطیلی همه اقشار کشور و اعضای خانواده بوده و کارگر در صورت محرومیت از این تعطیلی، علیرغم وجود و انتقال تعطیلی هفتگی به روز دیگر از یک موهبت عمومی محروم می گردد. به طور مثال فرزندان این کارگر در روز جمعه از مدارس تعطیل بوده اما خانواده این کارگر امکان بهره مندی از تعطیلات آخر هفته را کنار هم ندارند و یا معمولا روزهای پنج شنبه و جمعه، روز بازدید، کرامت و میهمانی نزد بزرگان خانواده می باشد اما کارگر و احتمالا خانواده وی در این جمع حضور ندارند و بجای روز میهمانی مثلا دوشنبه تعطیل هستند اما دیگران در این روز مشغول بکار هستند و دورهمی تمام شده است! و ده ها مثال دیگر؛

لذا کارگاه هایی که اقتضا می کند روز جمعه کارگران در آن حضورداشته باشند با اینکه روز دیگری تعطیل هستند اما 40 درصد مزد اضافه هم خواهند گرفت و از منظر دیگر، با تصویب این قانون، صرفه اقتصادی کار روز جمعه برای کارفرمایان کم شده است و به نوعی غیرمستقیم قانون گذار کارفرمایان را به عدم استفاده از کارگر در روز جمعه سوق داده است.

حال شرایطی را بررسی کنیم که کارفرما با بروز یک تخلف، کارگر را در روز تعطیلی جایگزین جمعه هم مکلف بکار نماید و یا بدتر، اصلا تعطیلی جایگزین برای جمعه مشخص ننموده و کارگر را مجبور بکار در روز جمعه نماید. این اقدام مستوجب مجازات تعیین شده برای کارفرما است؛ زیرا قانون کار جز قوانین آمره می باشد و در ماده 62 تعطیلی یک روز معین، اجباری است و قانون استثنا یا توافقی قائل نشده است. اقدام مغایر با این ماده حتی به شرط رضایت خود کارگر، غیرقانونی بوده و مطابق جرائم تعیین شده در فصل یازدهم قانون کار (ماده 171 تا 186) علاوه بر جرائم نقدی سنگین، مجازات حبس کارفرما توسط دادگاه پیش بینی شده است. ازنظر حقوقی، اشتغال اجبارگونه کارگر در روز جمعه، به استناد ماده 6 و 172 قانون کار مصداق کار اجباری بوده که علاوه بر الزام پرداخت اجرت المثل کارگر (طبق جدول زیر محاسبات جمعه کاری در شرایط مختلف) کارفرما به جریمه نقدی و حبس محکوم می گردد؛ زیرا مطابق ماده ۱۸۵ قانون کار رسیدگی به جرائم کارفرما ازجمله جرم "کار اجباری" در صلاحیت دادگاه های کیفری دادگستری (نه دادگاه حقوقی) است و رسیدگی مذکور در دادسرا و دادگاه خارج از نوبت به عمل خواهد آمد.

حال که قوانین مربوطه را بررسی کردیم لازم است بدانیم در عمل واحد حسابداری یا اداری چگونه مبلغ جمعه کاری کارگران را باید محاسبه و مشخص نمایند؟ طبق تعریف قانون کار، مبلغ جمعه کاری روزانه بوده و ساعتی محاسبه نمی گردد زیرا وفق ماده 62 باید چهل درصد اضافه مزد پرداخت گردد یعنی اگر فرضا حقوق روزانه کارگری 1 میلیون تومان باشد بابت حضور در جمعه (به شرط تعطیلی روز دیگری) مستحق دریافت چهارصد هزار تومان حق جمعه کاری که مجموع حقوق ایشان در این روز یک میلیون چهارصد هزار تومان می باشد. خواه این حضور یک ساعت باشد (احتمالا به دلیل اینکه کارگر از جمع خانواده خود دور شده و مسیر رفت آمد تا کارگاه را باید طی نماید و به عبارتی حتی با حضور یک ساعته از شیرینی و فضیلت های معنوی تعطیلی روز جمعه محروم می گردد) خواه به اندازه یک شیفت کامل؛ اما اگر در روز جمعه بیش از یک شیفت حضور یابد، کارفرما باید حق جمعه کاری بیشتری طبق روش های اعلامی جدول پرداخت نماید؛ به طور کلی چون حقوق جمعه این کارگر 1.400.000 شده است و دیگر 1 میلیون سابق نیست پس اگر اضافه کاری برای جمعه وجود داشته باشد مزد مبنا برای محاسبه اضافه کار 1.4 میلیون می باشد.

در کارگاه هایی که روز دیگری بجای جمعه تعیین نشده است ضمن تاکید بر اصلاح سریع شیوه اقدام و تعیین روز تعطیلی جایگزین جمعه، بابت محاسبه ایام پیش ازاین و حضور اشتباه کارگران در روز جمعه بدون جایگزین تعطیلات، مبلغ جمعه کاری را بدین صورت محاسبه می نماییم: اولا 40 درصد افزایش مزد روزانه بابت جمعه کاری پرداخت می گردد دوما کار در این روز، اضافه کاری نیز محسوب می شود (اضافه کار بجای آن روز که تعطیلی ندارد) و بابت اضافه کاری هر ساعت 40 درصد بیشتر یعنی ضریب 1.4 باید پرداخت گردد. هرچند می دانیم دستمزد روز جمعه ساعتی محاسبه نمی گردد اما جهت کمک به برداشت صحیح تر از قانون از مثالی فرضی استفاده می کنیم به طور مثال: اگر دستمزد ساعتی یک کارگر 100 هزار تومان می باشد این مبلغ بابت افزایش جمعه کاری به عدد 140 هزار تومان می رسد، حال که حقوق کارگر در یک ساعت جمعه 140 هزار تومان شده، بابت اضافه کاری مجددا مستحق دریافت 40 درصد بیشتر یعنی 196.000=1.4*140.000 خواهد بود لذا دریافتی کارگر مذکور بابت هر ساعت حضور در روز جمعه مبلغ 196 هزار تومان بوده و به عبارت دیگر صحیح نیست که ضرایب 1.4 اضافه کار و 1.4 جمعه کاری باهم جمع و به اشتباه عدد 1.8 محاسبه گردد بلکه این دو عدد در هم ضرب لذا ضریب واقعی و قانونی جمعه کاری 1.96 خواهد بود.

ممکن است شرایطی پیش بیاید که کارگر روز جمعه بیش از ساعت موظفی عادی (ساعت عادی کار حسب عرف و تعریف هر کارگاه مثلا 8 ساعت یا 7:20 می باشد) حضور داشته باشد ابهامی که وجود دارد بابت این ساعت اضافه کار مازاد در روز جمعه کارفرما چه وظیفه ای دارد؟ در این حالت 2 نظریه مطرح می گردد که صاحبان هر نظریه استدلال خود رادارند (با این پیش شرط که کارگر روز دیگری در هفته تعطیلی دارد) طبق نظر گروه اول تا ساعت موظفی کارگر جمعه کاری خود را دریافت می کند و برای ساعت بیشتر، اضافه کار هم باید پرداخت گردد اما گروه دوم معتقد هستند چون جمعه کاری ساعتی نیست و روزانه می باشد حتی برای یک ساعت اضافه کار در روز جمعه گویا کارگر وارد دومین جمعه کاری خود شده لذا کارفرما باید 2 روز جمعه کاری پرداخت نماید و به نظر این استدلال به انصاف و عدل و استنباط از ماده قانونی نزدیک تر می باشد.

برای فهم بهتر موضوع و دسته بندی شرایط مختلف جدول زیر تهیه گردیده که نحوه اقدام در هر شرایطی احتمالی بیان شده است، برای کمک به محاسبه کارشناسان اداری مالی فرمول هایی نیز برای هر حالت نوشته شده و مثالی عملی بیان گردید.

اما سخن پایانی با کارفرمایان محترم: همان طور که شما و همه ما دوست داریم و البته همه کارگران زحمتکش نیز علاقه مند هستند، زندگی عادی داشته باشند و روز جمعه تعطیل بوده و کنار خانواده خود باشند؛ اما اگر کارگاه ما چنین اقتضایی دارد که بدون توقف و 24 ساعته مشغول به تولید باشد (مثل کارخانه ها و صنایع بزرگ در حوزه نفت، فولاد، سیمان، نیروگاه و...) لازم است با گروه بندی کارگران و حتما و الزاما روز تعطیلی دیگری بجای جمعه به عنوان تعطیلی هفتگی کارگران مشخص گردد و عدم تعیین تعطیلی جایگزین جمعه ممکن است تبعات سنگین حقوقی و اتهام کار اجباری برای کارفرما ایجاد کند و حال که روز دیگری را جایگزین جمعه مشخص کردیم بهتر است کارگر محترم واقعا آن روز را تعطیل و کنار خانواده باشد نه اینکه مجددا مشغول بکار و اضافه کار دریافت نماید. ممکن است به خاطر مشکلات اقتصادی در جامعه، کارگر خود رغبت کار در تعطیلی جایگزین جمعه را نشان دهد اما جسم و روح و خانواده چنین کارگری که همه 7 روز هفته در حال کار است به مرور دچار فرسایش می گردد. بی شک علم پزشکی، علم روانشناس، قانون کار و دیگر قوانین کشور، شرع مقدس و قوه عقلیه ی هر انسان منصف پذیرفته است که کار بدون تعطیل و هرروز هفته در زمان طولانی، حتی اگر منفعت ظاهری مالی هم داشته باشد ضربات و تنش های روحی و جسمی بی شمار پیدا و پنهان در وهله اول برای کارگر و خانواده اش و متعاقب آن برای کارگاه و کارفرما ایجاد خواهد کرد.

جهت درک بهتر موضوع نرخ جمعه کاری و کارکرد یک کارمند یا کارگر را به اتفاق هم محاسبه می کنیم مفروضات اولیه ما بدین شرح می باشند:

مثال:

حقوق روزانه کارگری 1 میلیون تومان می باشد و ساعت موظفی این کارگاه 8 ساعت در روز می باشد. اگر این کارگر در یک جمعه 12 ساعت کارکرد داشته باشد میزان جمعه کاری وی چقدر خواهد بود؟

اگر حقوق یک روز عادی:1.000.000

بنابراین حق یک روز جمعه کاری : 400.000

و حقوق یک روز جمعه عادی:1.400.000

که از 400 هزار تومان حق جمعه کاری و ا میلیون حقوق عادی آنروز تشکیل شده است.

A. حالت الف)کارگاه تعطیلی جایگزین برای جمعه دارد

تا اینجا بخش اول جمعه کاری یعنی 400 هزارتومان بدست آمد اما لازم است 4 ساعت اضافه کاری نیز محاسبه گردد:

1) نظریه و روش اول(محاسبه اضافه کار):

حقوق یک ساعت اضافه کار روز جمعه:

267.274 = 1.4 * (7.33 ÷ 4/1 * 1.000.000 )

یا میتوان مستقیم حقوق یکساعت جمعه محاسبه می گردد:

267.274 = 1.96 * (7.33 ÷ 1.000.000)

مشاهده می گردد برای راحتی محاسبه می توان از ضریب 1.96 استفاده کرد و جواب هر دو روش یک عدد شده است

چون 4 ساعت اضافه کار در جمعه داشته لذا:

1.069.096 = 267.285 * 4

در نهایت کل مبلغ جمعه کاری از جمع اعداد قبل بدست کی آید:

1.469.096 = 1.069.096 + 400.000

این عدد 1 میلیون 469 هزار تومان فقط مبلغ جمعه کاری خالص می باشد بسته به نوع روش حسابداری در محاسبه فیش حقوق و دستمزد کارکنان در صورت لزوم 1 میلیون حقوق اولیه کارگر نیز باید اضافه گردد (اگر جداگانه 30 روز حقوق کارگر محاسبه شده نیازی به ادامه کار نیست) و حقوق کامل ایشان در روز جمعه با 12 ساعت کارکرد مبلغ 2.469.140 تومان می باشد.

2) نظریه و روش دوم (محاسبه 2 جمعه کار):

دراین نظریه چون کارگر بیش از ساعت موظفی (مثلا 8 ساعت) در جمعه کارکرد داشته گویا وارد جمعه دوم شده و در صورت کارکرد از 9 تا 16 ساعت یک جمعه دوم برایشان محاسبه می گردد (بدیهی است اگر 17 ساعت تا 24 ساعت حضور داشت وارد جمعه سوم می شد)

بابت 8 ساعت اول مستحق 400 هزار تومان می باشد

بابت 4 ساعت بعدی مستحق دریافت جمعه کاری دوم می باشد که مبلغ 1.400.000 می باشد اما کلا جمعه دوم اضافه کار هم بوده لذا یکبار دیگر ضرب در 1.4 می شود و مبلغ جمعه دوم 1.960.000 می باشد که نهایتا با جمع دو مبلغ 2.360.000 حق جمعه کاری ایشان خواهد بود.

اما اگر این کارگاه به طور غیر قانونی اصلا روز جایگزین جمعه مشخص نکرده و کارگر 7 روز هفته سرکار بوده باشد به شرح ذیل محاسبات انجام خواهد شد

B. حالت ب)کارگاه تعطیلی جایگزین برای جمعه ندارد!

که در این حالت هم از طریق 2 نظریه مختلف محاسبات را انجام می دهیم

1) نظریه و روش اول(محاسبه اضافه کار):

ابتدا 400 هزار تومان بابت جمعه کاری باید پرداخت گردد

اما این کارگر 12 ساعت هم اضافه کاری با نرخ پایه جمعه دارد پس

3.207.272 = 12 * 1.4 * (7.33 ÷4/1 * 1.000.000 )

که پس از جمع با 400 هزار تومان اول نرخ روز جمعه ایشان 3.607.287 تومان می باشد.

2) نظریه و روش دوم (محاسبه 2 جمعه کار):

دراین نظریه چون کارگر بیش از ساعت موظفی (مثلا 8 ساعت) در جمعه کارکرد داشته گویا وارد جمعه دوم شده لذا 400 هزار توامن بابت جمعه اول 1.400.000 تومان بابت جمعه دوم پرداخت می شود. چون بابت جمعه تعطیلی جایگزین تعریف نشده است پس هر 2 جمعه در حالت اضافه کار قرار دارند و 2 تا ( 1.4*1.400.000) بابت اضافه کار لازم است پرداخت گردد لذا مبلغ نهایی جمعه کاری ایشان 5.720.000 خواهد بود.

در جدول زیر خلاصه جمعه کاری کارگری که حقوق روزانه اش 1 میلیون بود و 12 ساعت در یک جمعه کار کرده بود نمایش داده شده است:

همانطور که بیان شد طبق استنباط حاصله از تعاریف قانونی، نظریه اول صحیح نبوده و محاسبات نظریه دوم مورد تائید می باشد لذا به مبالغ این نظریه توجه بفرمائید، اگر کارفرما واقعا نیاز به کار کارگر در روزهای جمعه را داشته باشد لذا روز دیگری را تعطیل اعلام نموده و طوری برنامه ریزی کند که کارگر فقط همان 8 ساعت را در جمعه حضور داشته باشد و اضافه کار نداشته باشد به طور کلی کارفرمای محترم مواد قانونی و جانب انصاف را رعایت نماید، کارگر بابت حضور در یک جمعه کلا مستحق دریافت مبلغ 400 هزار تومان بابت جمعه کاری می باشد اما بخاطر وجود اضافه کار، بجای 400 هزار تومان لازم است کارفرما مبلغ 2.3 میلیون پرداخت نماید و اگر خطای بعدی را مرتکب و روز دیگری در هفته تعطیل نکند 5.7 میلیون باید پرداخت نماید!

البته توجه گردد در مثال فرضی بیان شده، جهت سهولت در محاسبه، مزد یک روز کارگر 1 میلیون در نظر گرفته شده است در حالی که نرخ مزد کارگر طبق مصوبه شورای عالی کار درسال 1405 روزانه 554.185 تومان بوده یعنی در واقعیت اعداد جدول فوق تقریبا نصف می شوند.

نکته1: مشاهده شده برخی از حسابداران محترم در مثال فوق بابت 8 ساعت جمعه 400 هزار تومان پرداخت کردند بابت 4 ساعت مابقی مشابه اضافه کار عادی با ضریب 1.4 محاسبه کردند و یکبار دیگر هم کل 12 ساعت جمعه را جداگانه در جمع اضافه کار کارگر دیده و آنجا هم با ضریب 1.4 پرداخت کردند با اینکار و عملا از نظر ریاضی بابت 8 ساعت اول جمعه کاری از ضریب1.8 و بابت 4 ساعت دوم از ضریب 2.8 استفاده شده و این ضرایب به خاطر اینکه جداگانه محاسبه شدن در ظاهر دیده نشده و در شیوه اقدام مستتر می باشد. اگر کارفرمایی با علم و آگاهی میخواهد از ضریب 2.8 بجای ضریب قانونی(حداقل) یعنی 1.96 استفاده کند و مبلغ بیشتری پرداخت نماید مختار و مجاز خواهد بود اما در مشاهدات میدانی کارفرمائی وجود داشت که به زیاد بودن عدد در ضریب 1.96 اعتراض داشت و طبق برداشت ناصحیح خود فقط ضریب 1.4 را قانونی می دانست اما در عمل و بدون آگاهی از ضریب 2.8 استفاده می کرد!

نکته2: محاسبه جمعه کاری به جهت رعایت جزئیات (لزوم محاسبه جداگانه بابت روز های جمعه با حضور کمتر از موظفی یا روزهای دارای اضافه کار) از جهتی ممکن است پیچیده دیده شود اما در صورت نگاه کلی و جامع نگری به موضوع بنظر ساده و فقط کمی تعداد محاسبات زیاد می باشد. لذا لازم است جهت سهولت در محاسبات یک مرجع معتبر مثل وزارت کار اقدام به تهیه وانتشار نرم افزاری نمایند که بدون امکان ایجاد دخل و تصرف در نرم افزار با وارد کردن داده ها مبلغ جمعه کاری به صورت خودکار محاسبه گردد. وجود چنین نرم افزاری علاوه بر سهولت در محاسبه جمعه کاری مانع بروز برداشتها و شیوه های مختلف محاسبه می گردد.

پایان.

جهت ارتباط با نجم الثاقب مرکز مشاوره روابط کار سعید کنعانی اینجا را کلیک بفرمائید.