تهران نادیده: بازخوانی لایه های پنهان در شهر

جستار من با عنوان «تهران نادیده: بازخوانی لایه های پنهان در شهر» در شماره 1 گاهنامه علمی تخصصی هفت میراث (مجموعه روایت هایی از میراث ایران) منتشر شد.

«تهران نادیده» اشاره به لایه های پنهانی از ساختار شهری دارد، مجموعه ای از بافت ها، فضاها و روایت هایی که زیر پوشش بتن و آسمان خراش های نوظهور پنهان مانده اند و نه در نقشه های رسمی شهری ثبت و نه در حافظه ی جمعی جامعه حضوری پررنگ دارند. این لایه ها شامل گذرگاه های باریک پیاده محور، حیاط خانه ها، باغچه های کوچک درون بافتی میان بناها، سردرهای آجری و حتی نورگیرهای سنتی است که اگرچه از منظر کالبدی گاه تنها چند متر مربع را شکل می دهند، اما در بردارنده ی سرگذشت صدها خانواده، کسبه ی محلی، کارگران و شکل های غیررسمی کنش اجتماعی به شمار می روند. در واقع، تهران نادیده تصویری آیینه وار از خاطرات شهری است که با شتاب رشد مدرنیته فراموش شده و تنها رد پای آن گاه در قاب خاطرات ساکنان قدیمی، دفترچه های خاطرات سالمندان محلات یا تکه سنگ فرش های پوسیده کوچه ها قابل رویت است. در این معنا، بازخوانی لایه های پنهان تنها به معنای حفظ و احیای یک بنا یا گذرگاه مجزا نیست، بلکه واکاوی و به رسمیت شناختن زندگی روزمره ی شهروندان، ساختارهای اجتماعی و خرده فرهنگ های شهری است که با اشکال زندگی روزمره در این فضاها گره خورده اند. این مفهوم در برابر پروژه های چشمگیر شهرسازی و ساخت برج های بلند ایستادگی می کند و از مخاطب می خواهد به نقطه ی آغاز شکل گیری شهر بازگردد؛ جایی که زندگی جمعی با پیوند معماری و جامعه در انسجام خرد فضایی نمود می یابد که این روند می تواند پیوند میان گذشته و آینده را بازسازد و تهران را از مبتلایی تکرار فراموشی رهایی بخشد. ضرورت پرداختن به این لایه های پنهان نخست از منظر هویتی، فرصت می دهد پیوند ساکنان امروز با میراث چندصدساله ی شهر حفظ و به باززنده سازی حس تعلق و فهم بهتر نسبت به چگونگی شکل گیری بافت شهری کمک می کند. هر بار که ساختمانی قدیمی بدون ثبت و مستندسازی از میان می رود، بخش مهمی از حافظه ی شهر به همراه ادوات زندگی گذشتگان خاک می خورد، از میان رفتن هر مولفه از این بافت خرد، به منزله ی گسست بخش مهمی از پیوند تاریخی میان نسل ها و فروکاسته شدن زیرساخت های فرهنگی-اجتماعی زیست جهانی شهر به شمار می رود. فقدان مستندسازی روایات محلی و حذف مکرر فضاهای خرد، مانع انتقال الگوهای بومی زیست و ارزش های اجتماعی به آیندگان می شود در این میان، نسل معاصر ساکنان به دشواری می تواند تکه های گم شده ی هویت شهری خود را بازتجمیع کند و این فقدان به مرور منجر به سردرگمی فرهنگی و بیگانگی با محیط زیست شهری خواهد شد.

مفهوم تهران نادیده وجهی فراتر از کالبد معماری دارد؛ این کنش، تمرکز را به تجربه های زیسته ی ساکنان، صداهای نهفته در دالان های بازار، نوای چکش های آهنگران در گذر سنگلج ، نسیم بهار کنار گفتگوهای زنان دور تشت های قالی شویی در خانه باغ های کوچک پشت سر دیوارهای آجری محله عودلاجان، قصه های کافه نشینی در خیابان لاله زار و تداوم روایت های شفاهی و مکتوب جلب می کند. در کنار معماری ملموس، صداها و روایت های تکمیل دهنده ی فضای شهری نیز در تهران نادیده مدفون اند. تنها بخشی از میراث شفاهی هستند که در سال های اخیر با ظهور پادکست ها ثبت و ضبط شده اند. فقدان بایگانی متمرکز شفاهی باعث می شود بسیاری از این صوت ها پیش از ثبت ناپدید شوند و با تخریب فیزیکی بناها، روایت های اجتماعی آنها برای همیشه به فراموشی سپرده گردد. جنبه ی دیگری که ضرورت بازخوانی لایه های پنهان را برجسته می سازد، حفظ پایداری اجتماعی و زیستی محلات است. با تخریب هر بخش از بافت تاریخی و کوچاندن ساکنان بومی، تجربه ی زیستی متنوع، مولد سرمایه ی اجتماعی و سازنده ی همبستگی محله ای جای خود را به فضای بی هویت و همگن می دهد. این امر نه تنها به افسردگی کالبدی شهر دامن می زند، بلکه موجبات از دست رفتن سرمایه های انسانی و فرهنگی را نیز فراهم می کند. در مقابل، حفاظت و باززنده سازی این لایه ها با کمترین هزینه ی اقتصادی، موجبات تقویت گردشگری فرهنگی، ارتقای کیفیت زیست و تحقق توسعه ی پایدار شهری را فراهم می آورد. با نگاهی فراتر از زیست بوم صرفا کالبدی، می توان دریافت که توجه به تهران نادیده همگرایی میان گذشته، حال و آینده را ممکن می سازد و حفاظت از عناصر ناب تمدنی می تواند به توسعه ی متوازن و جلوگیری از تخریب بی ضابطه ی شهر بیانجامد.

مروری بر روند تخریب بافت های تاریخی تهران نشان می دهد که از دهه ی ۱۳۴۰ تاکنون سیاست های ناپیوسته مدیریت شهری و شتاب ناپیوسته ی ساخت و ساز، زمینه ساز تخریب گسترده ی محلات قدیمی بوده است. گسترش خیابان های عریض و آزادراه های نوظهور بدون در نظر گرفتن شبکه ی گذرگاه های محلی که حکم شاهرگ های زندگی شهری را داشتند، قطع و جریان کهن محلات مختل شد. اصل احترام به بستر شکل گیری بافت خرده مقیاس، که تولیدکننده ی هزارتوی انسانی و اقتصادی خرد بود، فدای شعار سرعت و مدرنیته گردید. همچنین تغییر کاربری از بافت مسکونی به تجاری و اداری و فشار اقتصادی به مالکان سنتی، مانع از حفظ کالبد اصلی کوچه ها و خانه های با ارزش شده است. نتیجه ی این رویکرد را امروز می توان در قطعات بی جان کالبدی و فقدان پیوند بین بناهای قدیمی و بناهای نوساز مشاهده کرد، جایی که فضاهای عمومی معنای خود را از دست داده و سکوت سرد بتن جایگرین موج صداهای زندگی شهری و موجب قطع پیوند تاریخی میان نسل ها و تضعیف ساختار اجتماعی محله ها شد.

در این میان بازشناسی «تهران نادیده» امری فراتر از مطالعه صرف یک بافت کالبدی است و مستلزم توجه به گذرگاه هایی است که تلاقی پیچیده ی خاطره و زیست جهان روزمره را در دل خود جای داده اند. تجربه های زیسته ی شهر که در اسناد رسمی و داستان های غالب شهری گم شده اند. یکی از مصادیق برجسته ی این زیست بوم خرد، خیابان لاله زار است؛ شریانی شهری که در اواخر دوره قاجار به عنوان نخستین محور «تمدن نوین» تهران شکل گرفت و در دوره ی پهلوی اول و دوم با ساخت سینماها، تئاترها، هتل ها و فروشگاه های مدرن رنگ و بوی تجدد به خود گرفت. لاله زار نیز همچون دیگر گذرگاه های «نادیده»، از دل تابلوهای پرآذین این بناهای یادمانی با پلاکاردهای لاتین و فارسی و تالارهای نمایش با تاثیرپذیری از معماری اروپایی به حیاط خانه های فرعی، دالان های باریک، مغازه های کوچک و دوره گردی های شبانه پیوند خورده است که روایت های خاموش زندگی شهری را در کوچه پس کوچه های جانبی خود حفظ می کنند.

پویایی لاله زار را نمی توان صرفا در نماهای آجری و سنگ کاری های اروپایی جست؛ آنچه این خیابان را به مظهر تناقض میان سرعت توسعه محوری و حراست از زیست بوم خرد بدل کرده، وجود این گذرگاه های پنهان میان مغازه های فروش کابل های فشار قوی برق است که تا امروز از ساختار شهری رسمی به دور مانده اند. این فضاهای ملحقاتی از غرفه های فروش نوارهای فونوگراف و نشریات پیش پاافتاده تا دکان های سوخت رسان و قهوه خانه های قدیمی بازماندگان لایه نخستین تعاملات فرهنگی لاله زارند و در عین حال حامل خرده روایت های اقتصادی و اجتماعی ساکنان پیرامون اند. لاله زار، فارغ از کارکرد اصلی اش به عنوان محور هنر و تفریح، مثال زنده ای است از تنش میان سرعت بخشی مدرنیته و حفظ بافت خرد. گسترش خیابان کشی های نوین و بناهای سنگین بتنی، هماهنگی کالبدی اولیه را به هم زد، اما حیاط خانه ها و دالان های فرعی آنقدر پابرجا ماندند که حتی امروز می توان چیدمان مجمع الجزایر فرهنگی اجتماعی را در پهنه ی فراموش شده ی این خیابان بازخواند. این ساختار چندلایه، میدان آزمونی است برای سنجش تاثیر سیاست های توسعه ای ناپیوسته بر سرمایه های ملموس و ناملموس شهری. در سیاست گذاری شهری، الگوی لاله زار نشان دهنده خلا حمایت قانونی از بافت های خرد و ناترازی میان ادارات میراث فرهنگی و شهرداری است: ثبت چند بنای شاهکار و بزرگ مقیاس در کنار فراموش شدن صدها کارگاه کوچک و محفل فرهنگی سبب شده است سندیت فرآیندهای اجتماعی – اقتصادی این گذرگاه به درستی مستند نشود.

بازشناسی لاله زار در بستر «تهران نادیده» فراتر از ارزش گذاری معماری فردی است؛ این خوانش، بازاندیشی تداوم ارتباط میان گذشته و حال شهر را رقم می زند و امکان می دهد تجربه های زیسته ی خرد در دل توسعه های کلان باززنده شود. تنها با چنین رویکردی است که می توان تهران را از چرخه ی فراموشی رها کرد و پویایی لایه های نادیده را به حافظه ی جمعی بازگرداند. تحلیل پویای لاله زار از منظر «تهران نادیده» می بایست مبتنی بر روش های میان رشته ای باشد؛ به گونه ای که با بهره گیری از نقشه برداری تاریخی، تحلیل عکس های هوایی قدیم و امروز و روایت نگاری شفاهی ساکنان پیشین، لایه های مضمحل شده فضای شهری بازآفرینی گردد. این فرایند پژوهشی امکان می دهد گذرگاه های فرعی و فضاهای بی دفاع شهری که اکنون بسیاری به سردرگمی فراموشی سپرده شده اند به عنوان مراکز تولید سرمایه اجتماعی و میراث زنده زیست جهانی محله ای معرفی شوند.

بدین ترتیب می توان دریافت که چگونه شکاف کالبدی میان بناهای بلندمرتبه و معماری خرد لاله زار در دوره های توسعه ناموزون شهری، هویت گذرگاه های تاریخی را نشانه گرفت، صدها کارگاه کوچک تئاتر، نمایش خانه و مغازه های مرتبط با صنوف هنری ناگزیر به توقف فعالیت شدند و شبکه ی حمایتی غیررسمی میان اهالی هنر و کسبه متلاشی گردید. پیامدهای این روند تخریب و فراموشی بسیار گسترده است. قطع پیوند تاریخی میان نسل ها به تضعیف حس همبستگی میان شهروندان می انجامد و منجر به رشد بی اعتمادی اجتماعی می شود. از نظر اقتصادی، نابودی بافت های اصیل و خرد شهری موجب کاهش جذابیت فرهنگی و گردشگری محلات قدیمی شده و پتانسیل اشتغال خرد در قالب صنایع دستی و کسب وکارهای خانوادگی را تنزل می دهد.

برای جبران این روند تهاجمی، نخستین گام شناخت و مستندسازی دقیق از راه ثبت و انتشار دیجیتال روایت های شفاهی، نقشه های قدیمی و عکس های آلبوم های خانوادگی با مشارکت ساکنان و هنرمندان پیش کسوت؛ مستندسازی مستمر میراث ناملموس و نمایش های خیابانی، می توان تهران نادیده را به عرصه ی مطالعات آکادمیک و سیاست گذاری شهری بازگرداند و از تکرار تجربه ی فراموشی پیشگیری کرد. بسیاری از نقشه های اولیه، آلبوم های عکس و خاطرات شفاهی پیرامون لاله زار یا در بایگانی های پراکنده خاک می خورند یا برای همیشه از دسترس خارج می شوند و فرصتی طلایی برای باززنده سازی این گذرگاه فرهنگی از دست می رود. سپس تدوین مقررات حمایتی ویژه ی خرده بافت ها و تسهیل رقابت اقتصادی مشاغل خرد؛ و در نهایت ایجاد سازوکارهای مشارکتی میان شهرداری، سازمان میراث فرهنگی و نهادهای مردم نهاد.تنها از این طریق است که می توان پیوند معماری و تجربه ی زیسته را بازیافت و لاله زار را از وضعیت میراث فراموش شده به یک لایه ی زنده ی شهری در حافظه جمعی تهران بدل ساخت.

در نهایت، بازشناسی «تهران نادیده» امری فراتر از مرور سرد یک فهرست ابنیه و گذر است؛ این مسیر پژوهشی و حفاظتی متضمن احیای خرده فرهنگ های شهری، بازتولید سرمایه های اجتماعی و بازسازی پیوندهای نسلی است که می تواند مبنای نظری و عملی سیاست های توسعه پایدار شهری در جغرافیای در حال گذار تهران قرار گیرد.