بند ۲ استاندارد ISO ۹۰۰۱:۲۰۱۵: مراجع هنجاری (Normative References)

مقدمه

در ساختار استاندارد های ایزو، بند ۲ معمولا به «مراجع هنجاری» یا Normative References اختصاص دارد. در بسیاری از استانداردهای فنی، این بخش لیستی از سایر اسناد یا استانداردهایی است که برای اجرای آن استاندارد خاص، «الزامی» هستند. اما در استاندارد ISO 9001:2015، وضعیت کمی متفاوت است. در این مقاله به بررسی این بند و چرایی اهمیت آن می پردازیم.

متن اصلی استاندارد

در متن استاندارد ISO 9001:2015، در بند ۲ می خوانیم:

“There are no normative references in this document.”

ترجمه رسمی:

«هیچ مرجع هنجاری در این سند وجود ندارد.»

نکته: اگرچه این بند در ایزو ۹۰۰۱ خالی است، اما استاندارد توصیه می کند که برای درک بهتر واژگان و مفاهیم، به سند ISO 9000:2015 (سیستم های مدیریت کیفیت – مبانی و واژگان) مراجعه شود.

مراجع هنجاری چیست؟ (به زبان ساده)

تصور کنید در حال خواندن یک کتاب دستورالعمل برای تعمیر یک موتور پیچیده هستید. در ابتدای کتاب ممکن است نوشته شده باشد: «برای درک این کتاب، حتما باید کتاب راهنمای قطعات الکترونیک را هم بخوانید.» این یعنی آن کتاب دوم، یک «مرجع هنجاری» یا الزامی است.

اما در استاندارد ISO 9001، این بند خالی است. این به آن معناست که شما برای اجرای سیستم مدیریت کیفیت، نیازی ندارید که هم زمان چندین استاندارد دیگر را به صورت قانونی و الزامی در سازمان خود پیاده سازی کنید. ایزو ۹۰۰۱ به گونه ای طراحی شده که «خودکفا» است. با این حال، همیشه توصیه می شود برای داشتن درک مشترک از کلمات و تعاریف، استاندارد ISO 9000 که نقش فرهنگ لغت استاندارد را دارد، در کنار دست خود داشته باشید.

تحلیل فنی: چرا بند ۲ در ایزو ۹۰۰۱ وجود دارد؟

از منظر مهندسی ساختار استانداردها (High-Level Structure)، تمام استانداردهای ایزو از یک چارچوب یکسان پیروی می کنند. حضور بند ۲ در تمامی استانداردهای ایزو الزامی است تا هماهنگی حفظ شود.

در صنایعی که استانداردهای تخصصی تری دارند (مثلا استانداردهای ASTM یا استانداردهای محیط زیستی)، بند ۲ معمولا لیستی از استانداردهای مکمل را شامل می شود که رعایت آن ها برای انطباق با استاندارد اصلی، الزامی است. در ایزو ۹۰۰۱، خالی بودن این بند نشان دهنده انعطاف پذیری سیستم مدیریت کیفیت است؛ یعنی این استاندارد به قدری جامع است که برای درک الزامات اصلی اش، وابسته به استانداردهای دیگر نیست.

مثال کاربردی

فرض کنید سازمان شما در حال دریافت گواهینامه «مدیریت کیفیت در صنایع خودرو» (IATF 16949) است. در آن استاندارد، بند ۲ قطعا خالی نیست! مراجع هنجاری آنجا شامل استانداردهای خاص تست قطعات خودرو، استانداردهای جوشکاری و غیره است.

اما در یک شرکت تولیدی که فقط ایزو ۹۰۰۱ را پیاده سازی می کند، شما موظف نیستید استاندارد دیگری را به عنوان «بخش جدایی ناپذیر» سیستم مدیریت کیفیت خود معرفی کنید. این یعنی سازمان شما آزادی عمل بیشتری دارد تا فرآیندهای خود را مطابق با نیازهای داخلی طراحی کند، نه بر اساس الزامات تحمیل شده از سوی استانداردهای جانبی دیگر.

نگاه ممیز: ممیزها در این بند به دنبال چه هستند؟ (Audit Tips)

شاید بپرسید اگر این بند خالی است، ممیز در اینجا چه چیزی را بررسی می کند؟

• اطلاعات عمومی: ممیز در این بند به دنبال این است که آیا سازمان شما می داند برای تفسیر کلمات (مانند تعریف دقیق “محصول”، “فرآیند” یا “عدم انطباق”) از مرجع اصلی (ISO 9000) استفاده می کند یا خیر.
• انحراف از استاندارد: اگر سازمان شما ادعا کند که بر اساس ایزو ۹۰۰۱ کار می کند، ممیز چک می کند که آیا اسناد درون سازمانی شما با تعاریف استاندارد در تضاد هستند یا خیر.
• نکته برای شما: در زمان ممیزی، نیاز نیست سندی تحت عنوان «مراجع هنجاری» ارائه دهید؛ اما داشتن یک نسخه از استاندارد ISO 9000 در بخش تضمین کیفیت، نشان دهنده بلوغ و حرفه ای گری تیم شماست.