مقایسه سیاست فرهنگی ایران و فرانسه

درمحمد دادخواه

درآمد

فرهنگ یکی از مهم ترین ابزار سیاسی دولت ها، در چارچوب قدرت نرم آن ها است (Nye, J. S. 2004) همچنان فرهنگ بعنوان هادی هویت جمعی یک ملت، در برابر سایر ملت ها اهمیت دارد. این مهم در واقع متجلی دهنده تاریخ، هویت و ارزش های نمادین یک دولت در برابر دولت دیگر است.

پس از دهه ۱۹۶۰ میلادی فرهنگ، در علوم انسانی به بحث کانونی مبدل شده است، و منشاء طرح مناقشات بسیار است (ارمکی، ۱۴۰۱). به همین دلیل دولت ها نمی توانند نسبت به حوزه فرهنگ بی تفاوت باشند. امروزه فرهنگ جزء از سیاست های مهم دولت در سیاست گذاری فرهنگی آن، به شمار میرود. سیاست فرهنگی تاریخ ملت سازی و دولت سازی و نهادهای دولت ها را منعکس می کند (Doboa, Vincent 2013) با این حال این سوال مطرح می شود که دولت ها تا چه اندازه می تواند در فرهنگ مداخله کند؟ آیا دولت فرهنگ را حمایت می کند، یا هادی آن هم است؟ پاسخی که ما آنرا در قالب سیاست گذاری فرهنگی دو کشور فرانسه و ایران، به بررسی می گیریم.

مفهوم نقش دولت در سیاست گذاری فرهنگی

در یک تعریف از سیاست گذاری فرهنگ، آنرا مجموعه تصمیمات، قوانین و برنامه های دولت در حفاظت از فرهنگ می دانند؛ که با قانون گذاری، برنامه ریزی، آموزش وحمایت دولت از فرهنگ، سیاست گذاری فرهنگی را شکل می دهد. در ادبیات سیاست گذاری عمومی، سه نقش مهم دولت در سیاست گذاری فرهنگی مشخص است: ۱ دولت حامی ۲ دولت تنظیم گر ۳ دولت هدایت گر. در دولت حامی، زیرساخت های فرهنگی پشتیبانی می شود. دولت تنظیم گر نیز با اجراء قوانین، حد و مرزی را برای فعالیت های فرهنگی تعیین می کند. در دولت هدایت گر نیز، علاوه بر حمایت و تنظیم، جهت گیری کلان فرهنگی را نیز مشخص می کند.

نقش دولت در سیاست گذاری فرانسه

فرهنگ و سیاست فرهنگی در فراانسه، همیشه به عنوان یک الگو برای کشورهای دیگر در نظر گرفته شده است. همان گونه که «مدل اسکاندیناوی» برای رفاه، «مدل آلمانی» برای آموزش حرفه ای و «مدل آمریکایی برای آموزش عالی و تحقیقات» در نظر گرفته می شود، «مدل فرانسوی» در سیاست های فرهنگی در سطح بین المللی مقایسه می شود(Doboa, Vincent 2016). فرانسه از شناخته ترین نمونه دولت ها است که در بخش فرهنگ مداخله فعالی دارد. از زمان تاسیس وزارت فرهنگ این کشور در ۱۹۵۹، دولت فرانسه فرهنگ را بخش از منافع عمومی دانسته و حمایت از آن را وظیفه خود تلقی کرده است. هدف اصلی دولت فرانسه ایجاد فرصت برای شکوفایی فرهنگ است، تعیین محتوای آن. دولت بیشتر نقش تسهیل گر و پشتیبان را بازی می کند، تا بازیگراان فرهنگی چون نهاد های فرهنگی و هنرمندان بتوانند با استقلال عمل فرهنگ را شکوفا کنند. با همین رویکرد است که صنایع فرهنگی فرانسه به ویژه سینما ها، نشر و موزه ها در سطح جهانی بیشتر برجسته شوند. پس دولت فرانسه در قبال سیاست گذاری فرهنگی، حامی و تنظیم گر است.

از ویژگی های متمایز سیستم سیاست فرهنگی فرانسه این است که در این کشور ساحت فرهنگی متمرکز به نهادهای مرکزی دولت نبوده، بلکه شهرها، کمون ها و شهرستان ها (دپارتمان ها) نیز عملا در حوزه فرهنگ فعالیت می کنند. یعنی دموکراتیزه کرده فرهنگ (پس از آندره مالرو در ۱۹۵۹)، فرانسه را به یکی از الگوهای مهم در حوزه سیاست گذاری فرهنگ تبدیل کرده است.

نقش دولت در سیاست گذاری فرهنگی ایران

فرهنگ و سیاست فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران، موضوع حاشیه ای نیست. بلکه این مهم از سوی رهبری کشور به عنوان مولفه ای مهم از دکترین سیاسی و ایدیولوژیک دولت تلقی می شود. همزمان با پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۹۷۹، با اسلامی شدن زندگی جامعه ایران، حوزه های سیاست، اقتصاد، روابط اجتماعی و فرهنگ نیز اسلامی گشت. چنانکه خمینی رهبر انقلاب اسلامی ایران «فرهنگ را پایه و اساس ملت» خواند (Kamenova, 2020). همزمان با تاسیس شورای انقلاب فرهنگی در ۱۹۸۰، این نهاد سیاست فرهنگی را اصول راهنمای کارگزاران فرهنگی و مجموعه علایم و نشانه هایی دانسته است که مسیر حرکت جامعه را نشان می دهد (شورای عالی انقلاب فرهنگی (۱۳۷۱).

بنابر این انقلاب اسلامی در ایران، تلفیق کننده ایدیولوژی فرهنگ و دین در این کشور بوده است. فرهنگ در ایران خالی از جنبه اسلامی آن هرگز تعریف نشده است؛ طوری که حمید نفیسی با اشاره به هفت جنبه از مفهوم فرهنگ اسلامی این ادعا را تایید می کند: بوم گرایی، مردم گرایی، توحید، بت پرستی ستیزی، حکومت دینی (ولایت فقیه) و مبارزه با امپریالیسم (نفیسی، ۱۹۹۲).

در ایران نقش دولت در حوزه فرهنگ، چندبعدی است. نهاد های متفاوت چون شورای انقلاب فرهنگی و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بعنوان هادیان فرهنگ نقش بازی می کنند. مهم ترین نکته در مورد سیاست گذاری فرهنگی ایران این است که فرهنگ به عنوان هویت اسلامی- ایرانی شناخته می شود. بنابراین نقش دولت در سیاست فرهنگی این کشور به عنوان تنظیم کننده، حامی و هدایت گر، همسو با ایدیولوژی دینی نمایان می شود.

مقایسه سیاست فرهنگی، و ارزیابی چالش ها در سیستم سیاست گذاری فرهنگی دو کشور

در فراسنه دولت با حمایت از زیرساخت ها و فراهم کردن دسترسی عمومی به فرهنگ، بیشتر به دنبال آزادی فرهنگ در جامعه است. دستگاه فرهنگی این کشور، سنت فرهنگ خود به شکل سکولار آن تعریف کرده است، که در عمل دین نمی تواند آن را محدود کند. در حالی که در ایران با فرض بر اینکه فرهنگ نقش تعیین کننده ای در حفظ هویت ملی و دینی دارد، دولت علاوه بر حمایت از فرهنگ، آنرا در چارچوب اسلامی هدایت می کند.

یا این وجود هر دو کشور چالش های خاص خود در زمینه فرهنگ را دارند. سیاست فرهنگی در فرانسه با مشکلات مالی، جهانی شدن، چند فرهنگی، مهاجرت و ... روبرو است. در ایران نیز تمرکز نهادهای هدایتگر فرهنگ، با تعیین حد و مرزهای سخت اسلامی و دینی، همراه با محدودیت منابع مالی، توسعه ناکافی صنایع خلاق، فرهنگ را محدود راکد ساخته است.

برآمد

سیاستگذاری فرهنگی در دو کشور، با تفاوت های فاحش اهمیت و مبرمیت جدی در سیاستگذاری عمومی این کشورها دارد. دولت فرانسه به عنوان کشور فوق العاده مهم در سیاستگذاری فرهنگی کشورهای اروپای، با سنت سکولار و میراث بزرگ تاریخی و هنری، بعنوان حامی و تنظیم گر فرهنگ نقش بازی کرده است. این کشور با آزادی در عمل فرهنگیان و هنرمندان، مسیر سیاست فرهنگی را با نقش تسهیل گر، بازی کردهاست. دموکراتیزه کردن فرهنگ، از نقاط قوت در گسترش فرهنگ این کشور است.

ایران سیاست فرهنگی آن به کلی متاثر از اندیشه دینی و سیاسی آن است. نقش دولت در سیاست فرهنگی ایران نه تنها حمایت گر، بلکه هدایت گر و تنظیم کننده نیز است. هدایت فرهنگ توسط دولت، سبب راکد ماندن و متمرکز شدن فرهنگ در حوزه های داخلی، و عدم جهانی شدن آن به مرزهای بیرونی بوده است. تلفیق دین با فرهنگ، نیز یکی از چالش های جدی در عرصه سیاست گذاری فرهنگی این کشور است.

july 3, 2026

منابع:

ارمکی، تقی آزاد (۱۴۰۱) جامعه شناسی فرهنگ، نشر علم، تهران

نفیسی، احمد (۱۳۷۱)، اسلامی سازی فرهنگ فیلم در ایران

شورای عالی انقلاب فرهنگی (۱۳۷۱) اصول سیاست فرهنگی کشور

Doboa, Vincent (2016) The French model and its crisis: ambitions, ambiguities, and challenges of a cultural policy

Doboa, Vincent (2013) Cultural Policy Regimes in Western Europe

Nye, J. S. (2004) Soft Power: The Means to Success in World

Kamenova, Marina, (2020) Factor of Culture in the politics of the Islamic Republic of Iran