واکاوی جامع و راهبردی تاب آوری در ایران؛ از چالش های امروز تا الزامات آینده

 واکاوی جامع و راهبردی تاب آوری در ایران؛ از چالش های امروز تا الزامات آینده

در دهه های اخیر، مفهوم تاب آوری یا resiliency به یکی از مهم ترین موضوعات در ادبیات توسعه، مدیریت بحران، سلامت روان و سیاست گذاری عمومی تبدیل شده است. در ایران نیز افزایش پیچیدگی بحران های اقتصادی، اجتماعی، زیست محیطی و فرهنگی باعث شده است که تاب آوری از یک مفهوم تخصصی فراتر رفته و به یک ضرورت راهبردی برای آینده کشور تبدیل شود. امروزه پرسش اصلی این نیست که آیا بحران رخ خواهد داد یا خیر، بلکه این است که جامعه، سازمان ها و شهروندان تا چه اندازه برای مواجهه با بحران ها آمادگی دارند و چگونه می توانند پس از تجربه آسیب ها، مسیر بازسازی و پیشرفت را ادامه دهند.

تاب آوری در ایران را نمی توان صرفا در چارچوب مقاومت در برابر مشکلات تعریف کرد. تاب آوری به معنای توانایی سازگاری، یادگیری و تحول در شرایط دشوار است. جامعه ای تاب آور نه تنها در برابر فشارها و تهدیدها دوام می آورد، بلکه از دل بحران ها فرصت هایی برای رشد، نوآوری و توسعه خلق می کند. به همین دلیل، تاب آوری امروزه یکی از شاخص های مهم توسعه پایدار و حکمرانی کارآمد در جهان محسوب می شود.

ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی، شرایط اقلیمی و ساختارهای اجتماعی و اقتصادی خود با طیف متنوعی از مخاطرات روبه رو است. قرار گرفتن بخش عمده ای از کشور بر روی کمربند زلزله، تشدید بحران آب، تغییرات اقلیمی، رشد شهرنشینی، نوسانات اقتصادی و تغییرات سریع فناوری، همگی ضرورت توجه به تاب آوری را دوچندان کرده اند. در چنین شرایطی، توسعه تاب آوری نه یک انتخاب، بلکه یک الزام برای حفظ پایداری اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی کشور است.

مطالعات جدید نشان می دهد کشورهایی که سرمایه گذاری بیشتری در حوزه تاب آوری انجام داده اند، در مواجهه با بحران های بزرگ عملکرد موفق تری داشته اند. تجربه همه گیری کرونا، بحران های اقتصادی جهانی و بلایای طبیعی نشان داد که جوامع دارای سرمایه اجتماعی قوی تر، نظام های آموزشی توانمندتر و زیرساخت های انعطاف پذیرتر، سریع تر به شرایط عادی بازمی گردند. این واقعیت درباره ایران نیز صادق است و می تواند مبنایی برای تدوین سیاست های آینده نگرانه در حوزه توسعه ملی باشد.

از منظر راهبردی، تاب آوری در ایران دارای ابعاد متعددی است. تاب آوری فردی به توانایی شهروندان در مدیریت استرس و سازگاری با شرایط دشوار اشاره دارد. تاب آوری خانواده بر ظرفیت خانواده ها برای حفظ انسجام و حمایت متقابل در دوران بحران تاکید می کند. در سطحی گسترده تر، تاب آوری اجتماعی، اقتصادی و نهادی به توانایی جامعه و ساختارهای حکمرانی برای حفظ کارکردهای اساسی و بازسازی پس از بحران مربوط می شود. این ابعاد به شدت به یکدیگر وابسته اند و ضعف در هر یک از آن ها می تواند کل نظام اجتماعی را آسیب پذیر کند.