دشمن اصلی دندان چیست؛ شیرینی یا تعداد دفعات خوردن؟

---

 

چرا برای سلامت دندان فقط مقدار قند مهم نیست و «چند بار خوردن» هم اهمیت دارد؟

وقتی صحبت از پوسیدگی دندان می شود، معمولا اولین چیزی که به ذهنمان می رسد شیرینی است. شکلات، آب نبات، کیک و نوشابه را مقصر اصلی می دانیم و تصور می کنیم اگر مقدار زیادی شیرینی نخوریم، دندان هایمان از پوسیدگی در امان خواهند بود. اما داستان پوسیدگی کمی پیچیده تر است.

مسئله فقط این نیست که چقدر قند می خوریم؛ بلکه این است که چند بار و با چه الگویی دندان هایمان را در معرض قند قرار می دهیم.

برای فهم این موضوع باید به اتفاقی نگاه کنیم که پس از خوردن قند در دهان رخ می دهد.

وقتی مواد غذایی و نوشیدنی های حاوی قندهای قابل تخمیر مصرف می کنیم، باکتری های موجود در پلاک دندانی می توانند از این قندها استفاده کنند و اسید تولید کنند. در نتیجه، محیط اطراف دندان برای مدتی اسیدی تر می شود. این شرایط می تواند باعث خروج مواد معدنی از مینای دندان شود.

البته دندان در این مرحله کاملا بی دفاع نیست. بزاق به خنثی کردن اسیدها کمک می کند و مواد معدنی مورد نیاز برای ترمیم سطح دندان را در اختیار آن قرار می دهد. فلوراید نیز مقاومت مینای دندان را در برابر این حملات افزایش می دهد.

بنابراین در دهان، دائما میان دو فرایند تعادل برقرار است: از یک طرف، حمله اسیدی و از دست رفتن مواد معدنی؛ و از طرف دیگر، بازگشت مواد معدنی و ترمیم سطح دندان.

مشکل زمانی جدی تر می شود که این حمله های اسیدی به دفعات زیاد تکرار شوند.

تصور کنید فردی یک خوراکی شیرین را در یک وعده مشخص مصرف می کند و فرد دیگری همان مقدار خوراکی یا نوشیدنی شیرین را در طول چند ساعت، مرتب و جرعه جرعه مصرف می کند. مقدار قند دریافتی ممکن است مشابه باشد، اما دندان های فرد دوم بارها و بارها در معرض شرایط اسیدی قرار می گیرند.

هر بار مصرف قند می تواند یک دوره جدید از تولید اسید را آغاز کند. اگر فاصله میان این دفعات کوتاه باشد، دهان فرصت کمتری برای بازگشت به شرایط مناسب و ترمیم طبیعی سطح دندان خواهد داشت.

به همین دلیل، یکی از مهم ترین توصیه ها برای پیشگیری از پوسیدگی این است که مصرف مکرر خوراکی ها و نوشیدنی های شیرین در طول روز محدود شود.

این موضوع به خصوص درباره نوشیدنی های شیرین اهمیت دارد. ممکن است فرد تصور کند یک لیوان نوشابه یا نوشیدنی شیرین در طول روز مقدار زیادی نیست؛ اما اگر همان نوشیدنی را به جای مصرف در یک زمان مشخص، طی چند ساعت جرعه جرعه بنوشد، دندان ها بارها در معرض قند و شرایط اسیدی قرار می گیرند.

همین اتفاق می تواند با چای یا قهوه ای که مرتب با شکر نوشیده می شود، میان وعده های شیرین متعدد یا خوراکی هایی که فرد در فاصله های کوتاه در طول روز مصرف می کند نیز رخ دهد.

از طرف دیگر، این بدان معنا نیست که مقدار قند اهمیتی ندارد. مصرف زیاد قند همچنان یکی از عوامل مهم خطر پوسیدگی است. هرچه قند بیشتری در اختیار باکتری های پلاک قرار گیرد، امکان تولید اسید و ایجاد شرایط مناسب برای پوسیدگی نیز بیشتر می شود.

بنابراین بهتر است سوال را این طور مطرح کنیم:

آیا مقدار قند مهم تر است یا تعداد دفعات مصرف؟

پاسخ این است که هر دو مهم اند، اما الگوی مصرف نیز اهمیت زیادی دارد. کاهش مقدار قند بدون توجه به دفعات مصرف کافی نیست؛ همان طور که کاهش دفعات مصرف بدون توجه به مقدار کلی قند نیز می تواند تصویر کاملی از خطر پوسیدگی به ما ندهد.

نکته دیگری که گاهی نادیده گرفته می شود این است که «قند» فقط به معنای شیرینی و شکلات نیست. نوشابه ها و سایر نوشیدنی های شیرین، برخی آبمیوه ها، نوشیدنی های انرژی زا، دسرها و بسیاری از خوراکی های فرآوری شده می توانند حاوی قندهای آزاد باشند.

به همین دلیل، فردی که می گوید «من اصلا شیرینی نمی خورم» اما در طول روز مرتب نوشیدنی شیرین مصرف می کند، لزوما از نظر خطر پوسیدگی در وضعیت مطلوبی قرار ندارد.

از سوی دیگر، همه خوراکی های شیرین دقیقا به یک شکل مصرف نمی شوند و مدت تماس مواد غذایی با دندان نیز می تواند اهمیت داشته باشد. خوراکی هایی که مدت بیشتری در دهان باقی می مانند یا به صورت مکرر مصرف می شوند، می توانند شرایط متفاوتی ایجاد کنند.

در این میان، بزاق نقش یک محافظ طبیعی را دارد. پس از مصرف قند، بزاق به تدریج اسیدها را خنثی می کند و محیط دهان را به وضعیت مناسب تری برمی گرداند. اگر فرد مرتب در حال خوردن یا نوشیدن مواد شیرین باشد، این فرصت ترمیم و بازگشت شرایط دهان دائما قطع می شود.

به همین دلیل، برای سلامت دندان بهتر است به جای «نوک زدن» مداوم به خوراکی های شیرین در طول روز، مصرف آن ها را محدود و تا حد امکان در زمان های مشخص انجام دهیم.

البته رعایت این نکته به معنای ممنوعیت کامل شیرینی برای همه افراد نیست. هدف، کاهش مصرف قندهای آزاد و به خصوص کاهش دفعات مکرر تماس دندان با قند است. در کنار آن، مسواک زدن دو بار در روز با خمیردندان فلورایددار، تمیزکردن فضاهای بین دندانی و معاینه منظم دندانپزشکی همچنان بخش های مهم پیشگیری هستند.

یک مثال ساده

فرض کنید دو نفر در طول روز مجموعا مقدار مشابهی قند مصرف می کنند.

نفر اول خوراکی شیرین خود را در یک وعده مشخص مصرف می کند و پس از آن دیگر در طول روز مرتب سراغ خوراکی های شیرین نمی رود.

نفر دوم همان مقدار قند را در قالب چند میان وعده و نوشیدنی شیرین، هر بار مقدار کمی و در فاصله های کوتاه مصرف می کند.

ممکن است مقدار قند دریافتی این دو نفر در پایان روز خیلی متفاوت نباشد، اما دندان های نفر دوم فرصت های بیشتری برای مواجهه با حملات اسیدی خواهند داشت.

این مثال نشان می دهد چرا در بحث پوسیدگی، الگوی مصرف به اندازه مقدار مصرف اهمیت پیدا می کند.

پس برای دندان ها چه کار کنیم؟

اگر بخواهیم این بحث را به چند توصیه ساده تبدیل کنیم، بهتر است:

مصرف قندهای آزاد را کاهش دهیم؛

از خوردن و نوشیدن مکرر مواد شیرین در طول روز خودداری کنیم؛

نوشیدنی های شیرین را به طور مداوم و جرعه جرعه مصرف نکنیم؛

آب را به عنوان نوشیدنی اصلی انتخاب کنیم؛

دو بار در روز با خمیردندان فلورایددار مسواک بزنیم؛

فضاهای بین دندان ها را نیز تمیز کنیم؛

و برای بررسی وضعیت دندان ها منتظر شروع درد نمانیم.

در نهایت، اگر قرار باشد یک دشمن اصلی برای دندان معرفی کنیم، شاید بهتر باشد به جای مقصر دانستن یک ماده غذایی خاص، به مصرف مکرر قند و ایجاد حملات اسیدی تکرارشونده توجه کنیم.

شیرینی به تنهایی سرنوشت دندان را تعیین نمی کند. آنچه اهمیت دارد، مقدار قند، دفعات مصرف، مدت و الگوی تماس آن با دندان، وضعیت پلاک، فلوراید، بزاق و سایر عوامل فردی است.

پس برای دندان ها فقط نپرسیم «چقدر شیرینی می خورم؟»؛ یک سوال مهم تر هم بپرسیم: «چند بار در روز دندان هایم را در معرض قند قرار می دهم؟»

دکتر سارا سیدناصری

دندانپزشک | پژوهشگر سلامت دهان و دندان