نوشابه، آبمیوه و نوشیدنی های انرژی زا؛ کدام برای دندان خطرناک تر است؟

---

 

سه نوشیدنی رایج، سه مسیر متفاوت برای آسیب به دندان

وقتی درباره نوشیدنی های مضر برای دندان صحبت می کنیم، معمولا نوشابه در صدر فهرست قرار می گیرد. اما آیا نوشابه واقعا از آبمیوه و نوشیدنی های انرژی زا خطرناک تر است؟

پاسخ به این سوال به آن سادگی که به نظر می رسد نیست. هر سه گروه می توانند برای سلامت دندان مشکل ساز باشند، اما میزان خطر به عواملی مانند مقدار قند، اسیدیته نوشیدنی، دفعات مصرف و مدت زمانی که دندان در معرض آن قرار می گیرد بستگی دارد.

به همین دلیل، برای ارزیابی یک نوشیدنی نباید فقط به برچسب «طبیعی»، «انرژی زا» یا «بدون گاز» توجه کرد. چیزی که برای دندان اهمیت دارد، اتفاقی است که پس از نوشیدن آن در محیط دهان رخ می دهد.

چرا نوشیدنی های شیرین برای دندان مشکل سازند؟

پوسیدگی زمانی ایجاد می شود که باکتری های موجود در پلاک دندانی از قندهای قابل تخمیر استفاده کنند و اسید تولید کنند. این اسید می تواند مواد معدنی مینای دندان را از آن خارج کند.

بزاق و فلوراید به محافظت و ترمیم سطح دندان کمک می کنند، اما اگر حملات اسیدی مرتب تکرار شوند، تعادل می تواند به سمت تخریب دندان تغییر کند.

نوشیدنی های شیرین از این جهت اهمیت دارند که قند را به شکل مایع و گاهی در دفعات متعدد وارد دهان می کنند. اگر فرد یک نوشیدنی شیرین را ساعت ها جرعه جرعه بنوشد، دندان ها بارها در معرض قند و شرایط اسیدی قرار می گیرند.

اما داستان به همین جا ختم نمی شود؛ اسیدیته خود نوشیدنی نیز اهمیت دارد.

نوشابه؛ ترکیبی از قند و اسید

نوشابه های معمولی می توانند از دو جهت برای دندان مشکل ساز باشند: قند موجود در آن ها خطر پوسیدگی را افزایش می دهد و اسیدیته نوشیدنی نیز می تواند در فرسایش مینای دندان نقش داشته باشد.

به همین دلیل، نوشابه را نمی توان صرفا به عنوان یک نوشیدنی شیرین در نظر گرفت.

نکته مهم این است که حتی اگر فرد نوشابه را «رژیمی» یا بدون قند انتخاب کند، موضوع کاملا تمام نمی شود. نوشابه های بدون قند معمولا همچنان اسیدی هستند و می توانند در فرسایش دندان نقش داشته باشند. بنابراین حذف قند، لزوما به معنای حذف تمام خطرات مرتبط با نوشیدنی های اسیدی نیست.

البته این به آن معنا نیست که نوشابه بدون قند از نظر پوسیدگی دقیقا مانند نوشابه معمولی است؛ خطر پوسیدگی و خطر فرسایش اسیدی دو مسئله متفاوت اند.

آبمیوه؛ چون طبیعی است، پس برای دندان بی ضرر است؟

این یکی از باورهای رایج است.

آبمیوه، به ویژه آبمیوه های حاوی قندهای آزاد، می تواند هم از نظر قند و هم از نظر اسیدیته برای دندان اهمیت داشته باشد. طبیعی بودن یک ماده غذایی به این معنا نیست که مصرف نامحدود آن برای دندان بی خطر است.

حتی آبمیوه ای که بدون شکر افزوده تهیه شده است، ممکن است حاوی قندهای طبیعی میوه باشد و برخی آبمیوه ها نیز اسیدی هستند.

تفاوت مهم دیگر این است که وقتی میوه کامل مصرف می کنیم، ساختار طبیعی آن و فیبر موجود در آن باقی می ماند؛ اما در آبمیوه، بخش زیادی از این ساختار از بین می رود و مصرف مقدار بیشتری از قند میوه در مدت کوتاه آسان تر می شود.

بنابراین، برای سلامت دندان نمی توان صرفا به کلمه «طبیعی» اعتماد کرد.

نوشیدنی های انرژی زا؛ چرا باید جدی گرفته شوند؟

نوشیدنی های انرژی زا نیز می توانند ترکیبی از عوامل نامطلوب برای دندان داشته باشند. بسیاری از آن ها حاوی قند هستند و علاوه بر آن، ماهیت اسیدی دارند.

از طرف دیگر، بعضی افراد نوشیدنی های انرژی زا را به صورت جرعه جرعه و طی مدت طولانی مصرف می کنند. در این حالت، دندان ها مدت بیشتری در معرض محیط اسیدی قرار می گیرند.

بنابراین، خطر این نوشیدنی ها فقط به مقدار قند موجود در آن ها محدود نمی شود.

حتی انواع بدون قند نیز می توانند به دلیل اسیدیته، برای مینای دندان مشکل ساز باشند.

پس کدام یک خطرناک تر است؟

اگر بخواهیم خیلی ساده پاسخ دهیم، نمی توان برای همه افراد یک برنده قطعی در فهرست «خطرناک ترین نوشیدنی» تعیین کرد.

نوشابه معمولی به دلیل ترکیب قند و اسیدیته می تواند خطر قابل توجهی برای دندان داشته باشد. آبمیوه می تواند به دلیل قند و اسیدیته مشکل ساز باشد، حتی اگر طبیعی و بدون شکر افزوده باشد. نوشیدنی های انرژی زا نیز به ویژه به دلیل ترکیب اسیدیته، قند در انواع معمولی و الگوی مصرف می توانند برای دندان نامطلوب باشند.

بنابراین، اگر یک نوشیدنی هم قند بالایی داشته باشد و هم اسیدی باشد و به طور مکرر مصرف شود، شرایط نامطلوب تری برای دندان ایجاد می کند.

به بیان دیگر، سوال مهم تر از «کدام نوشیدنی بدتر است؟» این است:

این نوشیدنی چقدر شیرین است؟ چقدر اسیدی است؟ چند بار در روز مصرف می شود و چه مدت با دندان تماس دارد؟

آیا نوشیدن با نی مشکل را حل می کند؟

استفاده از نی می تواند تماس مستقیم نوشیدنی با برخی سطوح دندان را کاهش دهد، به خصوص اگر نی در موقعیتی قرار گیرد که نوشیدنی سریع تر از دندان های جلویی عبور کند.

اما نباید تصور کرد که نی، یک نوشیدنی شیرین یا اسیدی را به نوشیدنی بی ضرر تبدیل می کند.

اگر نوشیدنی را مدت طولانی جرعه جرعه بنوشیم، همچنان دندان ها در معرض آن قرار می گیرند.

آیا بعد از نوشیدن این مواد باید فورا مسواک بزنیم؟

لزومی ندارد بلافاصله پس از نوشیدن یک ماده اسیدی سراغ مسواک برویم.

اسید می تواند سطح مینای دندان را موقتا آسیب پذیرتر کند و مسواک زدن بلافاصله پس از آن ممکن است به سایش سطح دندان کمک کند.

یک کار ساده این است که پس از مصرف نوشیدنی اسیدی، دهان را با آب بشوییم و برای مسواک زدن کمی صبر کنیم.

از طرف دیگر، نباید با هدف جلوگیری از آسیب، مسواک زدن را حذف کنیم. مسواک زدن منظم با خمیردندان فلورایددار همچنان یکی از پایه های مهم پیشگیری از پوسیدگی است.

بهترین نوشیدنی برای دندان چیست؟

در میان انتخاب های روزمره، آب ساده یکی از بهترین گزینه ها برای سلامت دهان و دندان است.

آب قند ندارد و مانند نوشیدنی های اسیدی، محیط دهان را در معرض اسید قرار نمی دهد. همچنین می تواند به شست وشوی بقایای مواد غذایی از دهان کمک کند.

بنابراین، اگر قرار است مصرف نوشابه، آبمیوه یا نوشیدنی انرژی زا را کاهش دهیم، بهترین جایگزین معمولا نوشیدنی دیگری با قند و اسیدیته مشابه نیست؛ بلکه آب است.

اگر نمی توانیم این نوشیدنی ها را کاملا حذف کنیم چه؟

هدف همیشه حذف کامل یک ماده غذایی یا نوشیدنی نیست. مهم تر از همه، کاهش مقدار و دفعات مصرف است.

اگر نوشیدنی شیرین یا اسیدی مصرف می کنیم، بهتر است آن را در یک بازه کوتاه تر و همراه با وعده غذایی مصرف کنیم، نه اینکه در طول چند ساعت مرتب جرعه جرعه بنوشیم.

همچنین بهتر است این نوشیدنی ها جایگزین آب به عنوان نوشیدنی اصلی روزانه نشوند.

حرف آخر

نوشابه، آبمیوه و نوشیدنی های انرژی زا را نمی توان صرفا بر اساس یک برچسب «خوب» یا «بد» رتبه بندی کرد. خطر آن ها برای دندان به مجموعه ای از عوامل بستگی دارد: قند، اسیدیته، دفعات مصرف و مدت تماس با دندان.

نوشابه معمولی ممکن است هم زمان قند و اسید داشته باشد. آبمیوه، حتی اگر طبیعی باشد، می تواند حاوی قند و اسید باشد. نوشیدنی های انرژی زا نیز می توانند ترکیبی از قند و اسیدیته بالا داشته باشند و انواع بدون قند آن ها هم لزوما از نظر فرسایش اسیدی بی خطر نیستند.

پس اگر بخواهیم یک قانون ساده به خاطر بسپاریم:

برای سلامت دندان، آب را نوشیدنی اصلی قرار دهید و مصرف نوشیدنی های شیرین و اسیدی را محدود کنید؛ به ویژه از نوشیدن مداوم و جرعه جرعه آن ها در طول روز پرهیز کنید.

و یک نکته مهم دیگر: «بدون قند» الزاما به معنی «بی ضرر برای دندان» نیست؛ همان طور که «طبیعی» الزاما به معنی «مناسب برای مصرف نامحدود» نیست.

دکتر سارا سیدناصری

دندانپزشک | پژوهشگر سلامت دهان و دندان