گوشتیل در فرهنگ ایل بهمئی: تحلیلی جامعه شناختی از یک آیین پهلوانی

مقدمه

ورزش های سنتی، بخشی از میراث فرهنگی و اجتماعی جوامع انسانی به شمار می روند و کارکرد آن ها فراتر از تقویت توان جسمانی، در حفظ هویت فرهنگی، انتقال ارزش های اخلاقی و بازتولید همبستگی اجتماعی قابل تبیین است. در جوامع ایلی ایران، بسیاری از این ورزش ها در قالب آیین های جمعی شکل گرفته اند و با نظام خویشاوندی، فرهنگ پهلوانی، مناسک اجتماعی و حافظه تاریخی پیوندی عمیق یافته اند. ازاین رو، مطالعه آن ها تنها بررسی یک فعالیت ورزشی نیست، بلکه شناخت یکی از سازوکارهای بازتولید نظم اجتماعی و فرهنگ بومی محسوب می شود.

ایل بهمئی، به عنوان یکی از ایلات کهن حوزه زاگرس، از فرهنگی غنی برخوردار است که در آن مفاهیمی چون شجاعت، جوانمردی، غیرت، احترام به بزرگان و همبستگی جمعی جایگاهی محوری دارند. یکی از جلوه های برجسته این فرهنگ، آیین گوشتیل (Gushtil)است؛ کشتی سنتی و بومی ای که طی نسل های متمادی در جشن ها، اعیاد، گردهمایی های ایلی و مناسبت های اجتماعی برگزار شده و علاوه بر ایجاد شور و نشاط، به عرصه ای برای نمایش توان جسمانی، اخلاق پهلوانی و منزلت اجتماعی جوانان تبدیل شده است. در فرهنگ بهمئی، گوشتیل صرفا رقابتی برای غلبه بر حریف نیست، بلکه آیینی اجتماعی است که ارزش هایی چون انصاف، احترام، خویشتن داری، مسئولیت پذیری و تعلق به ایل را به نمایش می گذارد.

مسئله اصلی این مقاله آن است که گوشتیل چه کارکردهای اجتماعی و فرهنگی در جامعه ایلی بهمئی داشته و چگونه توانسته است در حفظ همبستگی، انتقال ارزش های فرهنگی و بازتولید هویت ایلی نقش آفرین باشد. همچنین این پرسش مطرح است که چرا گوشتیل را باید فراتر از یک ورزش یا رقابت جسمانی دانست و آن را به مثابه نهادی فرهنگی و آیینی تحلیل کرد. اهمیت این پژوهش از آن روست که با وجود جایگاه برجسته گوشتیل در تاریخ شفاهی و فرهنگ مردم بهمئی، مطالعات جامعه شناختی مستقلی که این آیین را از منظر کارکردهای اجتماعی، فرهنگی و هویتی بررسی کرده باشند، بسیار اندک است. ازاین رو، بازخوانی جامعه شناختی گوشتیل می تواند به شناخت بهتر میراث ناملموس ایل بهمئی و تبیین نقش ورزش های سنتی در حفظ هویت فرهنگی و سرمایه اجتماعی جوامع ایلی یاری رساند.

چارچوب نظری و مفهومی

تحلیل جامعه شناختی آیین گوشتیلدر فرهنگ ایل بهمئی مستلزم بهره گیری از چارچوبی نظری است که بتواند ابعاد اجتماعی، فرهنگی و نمادین این سنت پهلوانی را تبیین کند. از این منظر، سه رویکرد مکمل شامل نظریه ورزش به مثابه نهاد اجتماعی، نظریه آیین و همبستگی اجتماعی و نظریه سرمایه فرهنگی و نمادین، ظرفیت مناسبی برای فهم جایگاه گوشتیل در جامعه ایلی فراهم می آورند.

نخست، نوربرت الیاسو اریک دانینگورزش را صرفا فعالیتی جسمانی نمی دانند، بلکه آن را نهادی اجتماعی می شمارند که در بستر روابط قدرت، نظم اجتماعی و فرایند تمدن شکل می گیرد. از دیدگاه آنان، ورزش قواعد رفتار، کنترل هیجان ها، رقابت قانون مند و انضباط اجتماعی را در میان افراد نهادینه می کند و به بازتولید نظم اجتماعی یاری می رساند (Elias & Dunning, 1986: 19–24). در این چارچوب، گوشتیل را می توان نهادی دانست که افزون بر تقویت توان جسمانی، ارزش هایی چون احترام به رقیب، رعایت قواعد عرفی، خویشتن داری و مسئولیت پذیری را در میان جوانان ایل آموزش می دهد و آنان را برای ایفای نقش های اجتماعی آماده می سازد.

دوم، نظریه امیل دورکیم درباره آیین های جمعی، تبیین مناسبی از کارکرد اجتماعی گوشتیل ارائه می کند. دورکیم معتقد است که آیین ها با گردهم آوردن اعضای جامعه، احساس تعلق، همبستگی و «وجدان جمعی» را تقویت می کنند (Durkheim, 1912/1995: 217–225). از این منظر، گوشتیل تنها یک مسابقه ورزشی نیست، بلکه آیینی اجتماعی است که در جشن ها، اعیاد و گردهمایی های ایلی، فرصت تعامل میان طایفه ها، تقویت همبستگی و بازتولید هویت مشترک را فراهم می سازد. حضور گسترده مردم در این آیین، تشویق پهلوانان و احترام به قواعد سنتی، بیانگر کارکرد انسجام بخش آن در جامعه بهمئی است.

سوم، پی یر بوردیوبا طرح مفاهیم سرمایه فرهنگی و سرمایه نمادین، نشان می دهد که منزلت اجتماعی تنها از طریق ثروت اقتصادی به دست نمی آید، بلکه مهارت ها، افتخارات و اعتبار اجتماعی نیز نوعی سرمایه محسوب می شوند (Bourdieu, 1986: 243–248). در فرهنگ ایل بهمئی، پهلوانی در گوشتیل نوعی سرمایه نمادین به شمار می آید که برای فرد احترام، اعتبار و منزلت اجتماعی به همراه دارد. پهلوان موفق نه تنها به دلیل توان جسمانی، بلکه به سبب اخلاق، جوانمردی، فروتنی و پایبندی به ارزش های ایلی مورد احترام قرار می گیرد. بدین ترتیب، گوشتیل به نهادی برای تولید و بازتولید سرمایه فرهنگی، تقویت منزلت اجتماعی و انتقال ارزش های پهلوانی در جامعه ایلی تبدیل می شود.

روش شناسی پژوهش

پژوهش حاضر از نوع توصیفی–تحلیلی و با رویکرد مردم نگارانهانجام شده است. داده های پژوهش از طریق مطالعه منابع تاریخ شفاهی ایل بهمئی، روایت های راویان و بزرگان محلی، آثار مردم شناسی، اسناد فرهنگی و مطالعات مرتبط با فرهنگ ایلات و ورزش های سنتی گردآوری شده است. تحلیل داده ها با بهره گیری از رویکرد کارکردی–جامعه شناختیصورت گرفته تا نقش گوشتیل در بازتولید همبستگی اجتماعی، انتقال ارزش های پهلوانی، تقویت هویت ایلی و حفظ سرمایه فرهنگی جامعه بهمئی تبیین شود. همچنین، با مقایسه روایت های شفاهی و منابع مکتوب، تلاش شده است تصویری منسجم از جایگاه این آیین در ساختار اجتماعی و فرهنگی ایل بهمئی ارائه شود.

گوشتیل؛ مفهوم، خاستگاه و ویژگی ها

گوشتیل یکی از کهن ترین آیین های پهلوانی در فرهنگ ایل بهمئی است که در گویش لری–بهمئی به کشتی سنتی و بومی اطلاق می شود. از نظر ریشه شناسی، این واژه از ترکیب «گشت» (صورت محلی واژه کشتی در گویش لری) و پسوند «یل» پدید آمده است؛ پسوندی که در برخی واژگان لری برای دلالت بر کنش، شیوه یا عمل به کار می رود. ازاین رو، «گوشتیل» در معنای اصطلاحی به آیین کشتی سنتی و قواعد خاص آن در فرهنگ ایلی اشاره دارد و صرفا معادل واژه رایج «کشتی» نیست، بلکه مفهومی فرهنگی و بومی را بازنمایی می کند.

پیشینه گوشتیل را می توان در سنت های دیرینه زندگی عشایری و فرهنگ پهلوانی زاگرس جست وجو کرد. در جامعه ای که آمادگی جسمانی، توان دفاعی و روحیه شجاعت از ارزش های بنیادین به شمار می رفت، این آیین افزون بر جنبه ورزشی، کارکردی آموزشی و اجتماعی نیز داشت و زمینه پرورش جوانانی نیرومند، منضبط و مسئولیت پذیر را فراهم می کرد. گوشتیل معمولا در اعیاد، جشن های ایلی، عروسی ها، گردهمایی های بزرگ و گاه پس از پایان فعالیت های کشاورزی یا کوچ برگزار می شد و به یکی از مهم ترین جلوه های نشاط و همبستگی اجتماعی تبدیل می گردید.

گوشتیل از جهات مختلف با کشتی رسمی و مدرن تفاوت دارد. این آیین در فضای باز، بدون تشک و تجهیزات استاندارد و بر پایه عرف و قواعد پذیرفته شده میان مردم برگزار می شود. داوری مسابقه غالبا بر عهده ریش سفیدان، پهلوانان پیشکسوت یا افراد مورد اعتماد ایل است و هدف اصلی آن تنها پیروزی بر حریف نیست، بلکه نمایش توانایی، حفظ احترام متقابل و رعایت اصول جوانمردی است. در بسیاری از موارد، پایان مسابقه با دست دادن، در آغوش گرفتن و احترام متقابل دو کشتی گیر همراه است و هیچ گونه رفتار تحقیرآمیز نسبت به فرد شکست خورده پذیرفته نیست.

ویژگی برجسته گوشتیل، پیوند عمیق آن با اخلاق پهلوانی است. در فرهنگ بهمئی، پهلوان واقعی کسی است که افزون بر قدرت جسمانی، از صفاتی چون فروتنی، انصاف، خویشتن داری، احترام به بزرگ ترها، حمایت از ضعیف تران و پایبندی به ارزش های ایلی برخوردار باشد. از این منظر، گوشتیل صرفا یک رقابت ورزشی نیست، بلکه آیینی تربیتی و فرهنگی است که ارزش های اخلاقی و هنجارهای اجتماعی ایل را به نسل های جوان منتقل کرده و در بازتولید هویت فرهنگی و سرمایه نمادین جامعه بهمئی نقشی ماندگار ایفا می کند.

کارکردهای اجتماعی گوشتیل در ایل بهمئی

گوشتیل در فرهنگ ایل بهمئی صرفا یک ورزش سنتی یا رقابت جسمانی نیست، بلکه نهادی اجتماعی است که طی نسل های متمادی در فرایند جامعه پذیری، انتقال ارزش های فرهنگی و حفظ انسجام ایلی نقش آفرینی کرده است. این آیین در بستری از روابط خویشاوندی، هنجارهای عرفی و فرهنگ پهلوانی شکل گرفته و کارکردهای متعددی در سازمان اجتماعی ایل بر عهده داشته است؛ از آمادگی جسمانی و دفاعی جوانان گرفته تا تقویت اخلاق پهلوانی، ایجاد همبستگی میان طایفه ها و تولید منزلت اجتماعی.

1- تربیت جسمی و آمادگی دفاعی: جامعه سنتی بهمئی، به دلیل شرایط کوهستانی، کوچ نشینی و ضرورت دفاع از جان، خانواده و قلمرو ایلی، همواره به افرادی برخوردار از توان جسمانی، چابکی و روحیه شجاعت نیاز داشت. در چنین بستری، گوشتیل یکی از مهم ترین شیوه های تربیت جسمانی جوانان به شمار می رفت. نوجوانان و جوانان با حضور در میدان های گوشتیل، قدرت بدنی، استقامت، سرعت عمل، تعادل و مهارت های رزمی خود را تقویت می کردند و برای ایفای مسئولیت های اجتماعی و دفاعی آماده می شدند. ازاین رو، گوشتیل را می توان مدرسه ای غیررسمی برای پرورش نیروهای کارآمد جامعه ایلی دانست؛ نهادی که سلامت جسم، اعتمادبه نفس و آمادگی برای مواجهه با شرایط دشوار را در نسل جوان تقویت می کرد.

2- بازتولید اخلاق پهلوانی: مهم ترین ارزش گوشتیل در فرهنگ بهمئی، تربیت اخلاقی شرکت کنندگان بود. در این آیین، پیروزی زمانی ارزشمند تلقی می شد که با رعایت انصاف، احترام به رقیب و پایبندی به قواعد عرفی همراه باشد. پهلوان واقعی کسی بود که افزون بر قدرت جسمانی، از جوانمردی، فروتنی، متانت، غیرت، وفاداری و خویشتن داری برخوردار باشد. تحقیر حریف، بی احترامی یا سوءاستفاده از برتری جسمانی، با فرهنگ گوشتیل سازگار نبود و موجب کاهش منزلت اجتماعی فرد می شد. بدین ترتیب، این آیین ارزش های اخلاقی جامعه را به نسل های جوان منتقل می کرد و الگویی عملی از رفتار پهلوانانه ارائه می داد.

3- همبستگی اجتماعی: برگزاری مسابقات گوشتیل معمولا با حضور گسترده مردم، طایفه ها و خاندان های مختلف همراه بود و به یکی از مهم ترین عرصه های تعامل اجتماعی تبدیل می شد. این گردهم آیی ها فرصت مناسبی برای دیدار خویشاوندان، تقویت روابط میان طایفه ها، کاهش فاصله های اجتماعی و تحکیم پیوندهای ایلی فراهم می کرد. رقابت در میدان گوشتیل، برخلاف منازعات واقعی، در چارچوب قواعد مشترک و احترام متقابل انجام می شد و از این طریق، بخشی از تنش های احتمالی را به رقابتی نمادین و کنترل شده تبدیل می کرد. ازاین رو، گوشتیل افزون بر ایجاد شور و نشاط، به تقویت سرمایه اجتماعی، اعتماد متقابل و همبستگی جمعی در جامعه بهمئی یاری می رساند.

4- منزلت اجتماعی: در فرهنگ ایل بهمئی، پهلوانان گوشتیل از احترام و اعتبار ویژه ای برخوردار بودند. موفقیت در این آیین، تنها نشانه قدرت جسمانی نبود، بلکه نوعی سرمایه نمادین محسوب می شد که برای فرد منزلت اجتماعی، اعتماد عمومی و نفوذ اخلاقی به همراه می آورد. پهلوانان به دلیل برخورداری از ویژگی هایی چون شجاعت، انصاف، فروتنی و مسئولیت پذیری، به الگوهای رفتاری جوانان تبدیل می شدند و در بسیاری از گردهمایی های اجتماعی از جایگاه ویژه ای برخوردار بودند. بدین سان، گوشتیل سازوکاری برای شناسایی و معرفی افراد شایسته، بازتولید فرهنگ پهلوانی و انتقال ارزش های بنیادین جامعه ایلی به نسل های آینده به شمار می رفت.

گوشتیل و هویت فرهنگی ایل بهمئی

گوشتیل در فرهنگ ایل بهمئی، افزون بر کارکرد ورزشی، یکی از مهم ترین سازوکارهای انتقال و بازتولید هویت فرهنگی به شمار می رود. این آیین در بستر زندگی ایلی شکل گرفته و نسل های مختلف از طریق مشاهده، مشارکت و حضور در میدان های گوشتیل، با ارزش ها، هنجارها و شیوه زیست جامعه خود آشنا شده اند. ازاین رو، گوشتیل را می توان نهادی غیررسمی برای جامعه پذیری فرهنگی دانست که مفاهیمی چون شجاعت، جوانمردی، احترام به بزرگان، پایبندی به عهد، غیرت، همبستگی و مسئولیت پذیری را به نسل های جوان منتقل می کند. در این آیین، آموزش ارزش های ایلی نه از طریق آموزش رسمی، بلکه در قالب تجربه زیسته و الگوگیری از پهلوانان و بزرگان ایل صورت می گیرد.

یکی از ویژگی های برجسته گوشتیل، پیوند عمیق آن با دیگر عناصر فرهنگ بومی است. مسابقات معمولا با اجرای موسیقی محلی لری–بهمئی، نوای ساز و دهل، سرودهای حماسی و تشویق های جمعی همراه می شود. اشعار محلی و سروده های بداهه، ضمن ستایش توانایی و اخلاق پهلوانان، یادآور دلاوری های نیاکان و ارزش های تاریخی ایل هستند. این عناصر نمادین، فضای رقابت را به آیینی فرهنگی تبدیل می کنند که در آن ورزش، موسیقی، شعر و حافظه تاریخی درهم می آمیزند و تجربه ای مشترک از هویت ایلی را پدید می آورند.

گوشتیل همچنین حضوری پررنگ در اعیاد، جشن های محلی، مراسم ازدواج و گردهمایی های بزرگ ایل دارد. برگزاری این آیین در چنین مناسبت هایی، فراتر از ایجاد سرگرمی، فرصتی برای گردهم آیی طایفه ها، تجدید روابط خویشاوندی و تقویت احساس تعلق به جامعه ایلی فراهم می آورد. روایت پهلوانی های گذشته، نام آوری کشتی گیران و خاطرات مربوط به مسابقات قدیمی، بخشی از حافظه جمعی مردم بهمئی را شکل می دهد و از طریق نقل سینه به سینه به نسل های بعد منتقل می شود.

از منظر جامعه شناسی فرهنگی، گوشتیل یکی از مهم ترین نمادهای هویت قومی ایل بهمئی است. این آیین با بازتولید ارزش های مشترک، تقویت سرمایه فرهنگی و حفظ میراث ناملموس، مرزهای هویتی جامعه را بازتعریف و احساس تعلق به ایل را استحکام می بخشد. بدین ترتیب، گوشتیل نه تنها یادگاری از گذشته، بلکه نهادی زنده و پویاست که همچنان در استمرار حافظه جمعی، بازنمایی فرهنگ بومی و تقویت هویت فرهنگی مردم بهمئی نقش موثری ایفا می کند.

تحولات معاصر و چالش های تداوم گوشتیل

همانند بسیاری از آیین های بومی ایران، گوشتیل نیز در دهه های اخیر تحت تاثیر تحولات اجتماعی و فرهنگی با چالش های تازه ای روبه رو شده است. گسترش شهرنشینی، کاهش شیوه زندگی عشایری، تغییر الگوهای اوقات فراغت و رواج ورزش های مدرن، از مهم ترین عواملی هستند که موجب کاهش برگزاری منظم این آیین در میان نسل های جدید شده اند. مهاجرت جوانان به شهرها و فاصله گرفتن آنان از محیط سنتی ایل، فرصت یادگیری عملی و انتقال سینه به سینه مهارت ها، قواعد عرفی و اخلاق پهلوانی را محدود کرده و بخشی از حافظه فرهنگی مرتبط با گوشتیل را در معرض فراموشی قرار داده است.

با وجود این، گوشتیل همچنان در برخی جشن ها، گردهمایی های ایلی و برنامه های فرهنگی حضور دارد و ظرفیت آن برای احیا و بازآفرینی فرهنگی همچنان قابل توجه است. توجه روزافزون به میراث فرهنگی ناملموس، فرصت مناسبی برای ثبت، مستندسازی و معرفی این آیین به عنوان بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی ایل بهمئی فراهم کرده است. ثبت روایت های پیشکسوتان، گردآوری تاریخ شفاهی پهلوانان، مستندسازی شیوه های برگزاری مسابقات، قواعد عرفی، اشعار و موسیقی همراه با گوشتیل، می تواند نقش مهمی در حفاظت از این میراث ارزشمند ایفا کند. تداوم گوشتیل در گرو آن است که این آیین نه صرفا به عنوان یک ورزش سنتی، بلکه به عنوان بخشی از سرمایه فرهنگی و هویت اجتماعی مردم بهمئی به نسل های آینده منتقل و بازشناسانده شود.

نتیجه گیری

بررسی جامعه شناختی گوشتیل در فرهنگ ایل بهمئی نشان داد که این آیین را نمی توان صرفا نوعی کشتی محلی یا فعالیت ورزشی سنتی تلقی کرد. گوشتیل در واقع نهادی فرهنگی و اجتماعی است که طی نسل های متمادی در شکل دهی به هویت ایلی، انتقال ارزش های اخلاقی و تقویت همبستگی اجتماعی نقش مهمی ایفا کرده است. این آیین از یک سو زمینه تربیت جسمی و آمادگی جوانان را فراهم می کرد و از سوی دیگر، ارزش هایی چون جوانمردی، احترام، غیرت، فروتنی و مسئولیت پذیری را به نسل های مختلف منتقل می ساخت.

یافته های پژوهش نشان می دهد که گوشتیل همواره فراتر از یک رقابت فردی عمل کرده و به عرصه ای برای گردهم آیی طایفه ها، تقویت روابط خویشاوندی، بازتولید حافظه جمعی و تحکیم هویت فرهنگی مردم بهمئی تبدیل شده است. پیوند این آیین با موسیقی محلی، اشعار حماسی، جشن های ایلی و فرهنگ پهلوانی، جایگاه آن را در نظام فرهنگی ایل برجسته تر ساخته و به آن کارکردی هویت ساز بخشیده است.

با این حال، تحولات ناشی از شهرنشینی، تغییر سبک زندگی و گسترش ورزش های مدرن، تداوم این میراث فرهنگی را با چالش هایی مواجه کرده است. ازاین رو، حفظ و احیای گوشتیل نیازمند توجه نهادهای فرهنگی، پژوهشگران و جامعه محلی است. ثبت تاریخ شفاهی پهلوانان، مستندسازی روایت های پیشکسوتان، گردآوری قواعد عرفی و ثبت این آیین در فهرست میراث فرهنگی ناملموس، می تواند گامی موثر در صیانت از یکی از ارزشمندترین جلوه های فرهنگ و هویت ایل بهمئی باشد.

منابع

Bourdieu, P. (1986). The forms of capital. In J. G. Richardson (Ed.), Handbook of theory and research for the sociology of education (pp. 241–258). Greenwood Press.

Durkheim, É. (1995). The elementary forms of religious life (K. E. Fields, Trans.). Free Press. (Original work published 1912)

Elias, N., & Dunning, E. (1986). Quest for excitement: Sport and leisure in the civilizing process. Basil Blackwell.