راز قنات مهرگرد؛ بازخوانی فتح تهران

تهران عهد قاجار، شهری متکی بر شبکه ای پیچیده از قنات ها بود؛ شبکه ای که نه تنها شریان حیاتی تامین آب شهر را شکل می داد، بلکه در سازمان یابی محلات، مناسبات اجتماعی و حتی تحولات تاریخی و سیاسی تهران نیز نقشی تعیین کننده داشت. در میان این شبکه، قنات مهرگرد با قدمتی بیش از هفتصد سال، یکی از کهن ترین و مهم ترین قنات های تهران به شمار می رود؛ زیرساختی آبی که مسیری استراتژیک را در بطن خاک شهر طی می کرد و بخشی از حیات تهران تاریخی بر مدار آن شکل گرفته بود.

پیش از سلطنت قاجار، مدیریت و بهره برداری از این منبع آبی ارزشمند بر عهده ساختارهای اجتماعی محلی بود. عموم مردم، رهبران مذهبی مساجد و معتمدان محله در سامان دهی و نظارت بر نظام آب رسانی نقش داشتند. تقسیم آب نیز بر اساس نظامی دقیق و عرفی صورت می گرفت. «طاق» یا «هنگام» واحد زمانی این نظام بود و هر طاق معادل یک دوره دوازده ساعته گردش آب محسوب می شد. حقابه هر محله بر اساس همین نظام تعیین و آب به صورت دوره ای و هفتگی میان محلات توزیع می شد. مهر و امضای روحانیون و معتمدان محلی نیز به این توافق ها اعتبار می بخشید و نظام سنتی توزیع آب را به یک سازوکار اجتماعی و حقوقی تبدیل می کرد.

این نظم اجتماعی، در کنار ساختار فنی قنات، شبکه ای پیچیده از تخصص و مسئولیت را نیز شکل داده بود. مناصبی همچون مقنی باشی، مقنی، سرمیراب، میراب و تحویل دار هر یک بخشی از فرآیند نگهداری، هدایت، تقسیم و تحویل آب را بر عهده داشتند و این مجموعه تحت نظارت هیئتی اداره می شد. از این منظر، قنات را نمی توان صرفا یک کانال زیرزمینی برای انتقال آب دانست؛ قنات، همزمان یک زیرساخت فنی، یک نهاد اجتماعی و بخشی از سازمان فضایی شهر بود.

مقاله «راز قنات مهرگرد تهران» از همین منظر به سراغ این میراث پنهان می رود؛ روایتی از پیوند میان آب، معماری، تاریخ و تحولات سیاسی تهران. در این پژوهش، قنات مهرگرد نه صرفا به عنوان یک سازه آبرسانی، بلکه به مثابه بخشی از «معماری ناپیدای» شهر خوانده می شود؛ معماری ای که در زیر سطح زمین شکل گرفته، اما اثر آن بر سازمان فضایی، مناسبات اجتماعی و حافظه تاریخی تهران، در سطح شهر قابل مشاهده است.

بازخوانی تاریخچه قنات مهرگرد، مسیرهای زیرزمینی و انشعابات آن و همچنین نظام سنتی مدیریت و تقسیم آب، نشان می دهد که چگونه یک زیرساخت زیرزمینی می توانسته همزمان چندین نقش متفاوت بر عهده داشته باشد: شریان حیاتی شهر، ابزار سازمان دهی اجتماعی، عامل شکل گیری و تداوم محلات و حتی بخشی از راهبردهای نظامی.

در این میان، روایت نفوذ نیروهای آقامحمدخان قاجار از مسیر قنات، یکی از وجوه کمتر دیده شده تاریخ تهران را آشکار می کند؛ روایتی که نشان می دهد شبکه های زیرزمینی شهر، فراتر از کارکردهای روزمره خود، در بزنگاه های سیاسی و نظامی نیز می توانستند به عاملی تعیین کننده تبدیل شوند. قنات در اینجا دیگر تنها مسیر حرکت آب نیست؛ مسیری پنهان است که می تواند مسیر حرکت انسان، قدرت و تاریخ نیز باشد.

از این منظر، شناخت قنات مهرگرد فرصتی است برای بازخوانی تهران از زیر سطح آن؛ شهری که بخش مهمی از تاریخ شکل گیری و زیست خود را نه فقط در خیابان ها، میدان ها و بناهایش، بلکه در شبکه ای پنهان در زیر زمین ثبت کرده است. «معماری ناپیدای» تهران، اگرچه امروز در بسیاری از نقاط از دسترس و حافظه عمومی خارج شده، همچنان در ساختار شهر، در نام محلات، در مسیرهای تاریخی و در روایت های به جامانده از گذشته ردپا دارد.

«راز قنات مهرگرد تهران» تلاشی است برای آشکار کردن همین تاریخ پنهان؛ تاریخی که آب را از یک عنصر طبیعی و یک زیرساخت فنی فراتر می برد و آن را به بخشی از معماری، سیاست، جامعه و حافظه شهر تبدیل می کند. قنات مهرگرد در این روایت، نه یک اثر منفرد در زیر خاک، بلکه بخشی از شبکه ای است که تهران را ساخته، سازمان داده و در دوره هایی از تاریخ، حتی مسیر تحولات آن را تحت تاثیر قرار داده است...

متن کامل مقاله «راز قنات مهرگرد؛ بازخوانی فتح تهران» در شماره های ۳۳ و ۳۴ فصلنامه صنوبر قابل مطالعه است.

https://senobarmag.com/