استفاده از مقوله ثبت ملی برای توسعه پایدار گردشگری در شهر دماوند

مقوله گردشگری در شهر دماوند زمانی معنا پیدا می کند که این شهر را نه فقط یک مقصد طبیعی، بلکه یک «منطقه هویتی» بدانیم. شهری که ثبت ملی آن در سال ۱۳۰۱، نقطه آغاز توجه رسمی به ظرفیت هایی بود که امروز می تواند نماد توسعه پایدار گردشگری باشد. دماوند در ترکیب کم نظیری از تاریخ، طبیعت و فرهنگ قرار دارد؛ قله دماوند به عنوان نماد اسطوره ای ایران، نخستین عنصر هویتی این شهر است که در تمام روایت های ملی حضور دارد و همین جایگاه نمادین، دماوند را در نگاه گردشگران داخلی و خارجی به یک مقصد ویژه تبدیل می کند. در کنار این میراث طبیعی، بناهای تاریخی متعدد—از برج ها ، حمام ها و مساجد قدیمی تا کاروانسراها، قلعه ها و محوطه های باستانی—شبکه ای از جاذبه های میراثی را شکل می دهند که می تواند محور گردشگری فرهنگی باشد.

 ثبت ملی زودهنگام دماوند، امروز یک فرصت استراتژیک برای این شهر برشمرده می شود. فرصتی برای تبدیل این پیشینه به یک برند گردشگری. وقتی شهری جزو نخستین شهرهای ثبت ملی در ایران باشد، این عنوان خود یک مزیت رقابتی است که می تواند در بسته های تبلیغاتی، رویدادهای فرهنگی، جشنواره ها و برنامه های گردشگری مورد استفاده قرار گیرد. گردشگری در دماوند همچنین بر پایه تنوع طبیعی این منطقه شکل می گیرد؛ از چشمه ها و رودخانه ها تا باغ ها، روستاهای تاریخی و چشم اندازهای کوهستانی که امکان ترکیب گردشگری طبیعی و فرهنگی را فراهم می کند. این ترکیب، دماوند را به مقصدی تبدیل می کند که می تواند گردشگر را هم زمان در سه لایه تجربه درگیر کند: تجربه طبیعت، تجربه تاریخ و تجربه فرهنگ. 

فی الواقع توسعه پایدار گردشگری در دماوند نیازمند استفاده هوشمندانه از ثبت ملی است؛ یعنی تبدیل این عنوان به ابزار سیاست گذاری. ثبت ملی باید به معنای حفاظت جدی از بناها، جلوگیری از تخریب بافت تاریخی، سامان دهی ساخت وسازها و ایجاد مسیرهای گردشگری استاندارد باشد. اگر بناهای تاریخی مرمت شوند، مسیرهای دسترسی مناسب ایجاد شود، تابلوهای مبسوط معرفی آثار نصب گردد و روایت گری حرفه ای شکل بگیرد، دماوند می تواند به یکی از قطب های گردشگری میراثی کشور تبدیل شود. از سوی دیگر، ثبت ملی می تواند زمینه ساز جذب سرمایه گذاری بخش خصوصی در حوزه اقامتگاه های بوم گردی، مراکز فرهنگی، موزه های محلی و رویدادهای گردشگری باشد؛ رویدادهایی مانند جشن ثبت ملی، هفته فرهنگی دماوند، تورهای روایت محور و برنامه های فرهنگی که می توانند گردشگری را از حالت فصلی به حالت دائمی تبدیل کنند. 

گردشگری همچنین ظرفیت ایجاد اشتغال پایدار دارد؛ از راهنمایان محلی تا صنایع دستی، از تولید محتوا تا خدمات گردشگری. این توسعه زمانی پایدار خواهد بود که بر پایه هویت شهر بنا شود، نه بر پایه ساخت وسازهای بی ضابطه. ثبت ملی دماوند باید به عنوان یک «سند هویتی» در تمام برنامه های شهری لحاظ شود؛ سندی که می گوید این شهر فقط یک مقصد گردشگری نیست، بلکه بخشی از حافظه ملی ایران است و هر تصمیمی درباره آن باید با نگاه میراث فرهنگی اتخاذ شود. 

 گردشگری دماوند می تواند آینده این شهر را بازتعریف کند؛ آینده ای که در آن تاریخ، طبیعت و فرهنگ نه فقط جاذبه، بلکه سرمایه توسعه هستند و ثبت ملی در سال ۱۳۰۱، کلید استفاده از این سرمایه است. اگر این ظرفیت ها به صورت یکپارچه مدیریت شوند، دماوند می تواند به الگوی ملی گردشگری میراثی تبدیل شود؛ الگویی که نشان می دهد چگونه یک شهر با پیشینه تاریخی و طبیعی غنی، می تواند با تکیه بر هویت خود، مسیر توسعه پایدار را طی کند.