بریکس و انرژی تجدیدپذیر

بریکس را می توان یک ائتلاف از کشورهای شرقی در مقابل کشورهای غربی دانست. پس از گذشت دو جنگ جهانی و گذار از بحران های اقتصادی، جهان به این نتیجه رسید که بیش از هر چیز به ثبات اقتصادی و توسعه نیاز دارد. این احتیاج، نیازها و درخواست ها عمدتا از سمت کشورهای غربی صادر شد و به همین دلیل، آن ها به فکر تشکیل سازمان های بین المللی با هدف توسعه هرچه بیشتر اقتصادی افتادند. از این دست سازمان ها می توان به صندوق بین المللی پول، بانک جهانی و سازمان تجارت جهانی اشاره کرد که عمدتا همه این مدل سازمان ها از غرب و با سیاست های غربی ظهور پیدا کرده اند.

یکی از این نهادهای مهم، بانک جهانی است که با هدف توسعه اقتصادی در سطح جهانی ایجاد شد و کشورهای زیادی عضو این بانک هستند. اما با مرور زمان و بررسی کارکرد این بانک، جهانیان متوجه شدند که این سازمان ها بر اساس گفته های اولیه خود آن چنان بر پایه مساوات و عدالت در تمام جهان بنا نشده اند. درست است که بانک جهانی با هدف توسعه اقتصادی در عرصه بین الملل ایجاد شده، اما امروزه شاهد این هستیم که کشورهای غربی سلطه بسیار زیادی بر این نهادها دارند. برای مثال، وابستگی بالای این بانک ها به دلار باعث می شود پشتوانه کشورهایی که با دلار مبادلات ارزی انجام می دهند قوی تر شود و در مقابل، پشتوانه ارزهای دیگر به خطر بیفتد. به همین دلایل است که پنج کشور برزیل، روسیه، هند، چین و آفریقای جنوبی به فکر ایجاد یک ائتلاف اقتصادی افتاده و نام آن را «بریکس» گذاشته اند.

هدف بریکس افزایش نقش کشورهای نوظهور در نظام بین الملل و ایجاد توازن بیشتر در برابر سلطه اقتصادی و مالی کشورهای غربی است. یکی از نهادهای مهم بریکس، «بانک توسعه جدید» (New Development Bank) است که عمدتا آن را به عنوان «بانک بریکس» می شناسند. از اهداف این بانک می توان به این موارد اشاره کرد: تامین مالی پروژه های زیربنایی مانند راه آهن، جاده، نیروگاه، بنادر و زیرساخت های اساسی؛ کاهش وابستگی کشورهای در حال توسعه به نهادهای مالی سنتی مانند بانک جهانی و صندوق بین المللی پول؛ حمایت از پروژه های توسعه پایدار و محیط زیست؛ و افزایش استفاده از ارزهای محلی در وام دهی برای کاهش ریسک نوسانات دلار.

در عصر نوین، تفکرات و سیاست های موجود بر پایه آینده نگری است. انسان ها از تجربیات گذشته خود همچون انقلاب های صنعتی، ایجاد زیرساخت های توسعه ای و مسائلی از این قبیل آموخته اند که برای هر اقدامی که امروز تصمیم به انجام آن می گیرند، باید به فکر تبعات آن در آینده باشند. یکی از ریشه ای ترین و اساسی ترین پارامترهای توسعه برای کشورها، انرژی است؛ به همین دلیل این بانک توجه زیادی به انرژی های تجدیدپذیر و انرژی پاک دارد.

این بانک تا به امروز حدود ۱۳۹ پروژه تجدیدپذیر انجام داده و مجموع تامین مالی این پروژه ها از ۴۲.۹ میلیارد دلار فراتر رفته است. بر اساس آخرین گزارش های رسمی این بانک، پروژه های مصوب تاکنون موجب ایجاد حدود ۲۴۰۰ مگاوات ظرفیت جدید انرژی پاک شده است. با توجه به آمارهای گفته شده، تخمین زده می شود که سالانه از انتشار حدود ۱۴.۷ میلیون تن دی اکسید کربن جلوگیری شود. عمدتا این بانک در پروژه های خورشیدی، نیروگاه های بادی و نیروگاه های برق آبی فعالیت می کند. البته شایان ذکر است یکی دیگر از فعالیت های مهم این بانک، بهره وری انرژی است؛ به این معنا که فقط بر پایه تولید برق سرمایه گذاری نمی کند، بلکه بر مواردی همچون نوسازی شبکه برق، کاهش تلفات انتقال، هوشمندسازی شبکه، بهینه سازی مصرف انرژی و مواردی از این دست تمرکز دارد.

برای نمونه، یکی از پروژه های اخیر این بانک را بررسی خواهیم کرد. دولت بنگلادش در تاریخ ۱۶ مارس ۲۰۲۶ درخواست تامین مالی برای پروژه ساخت نیروگاه انرژی پاک و بهره وری انرژی با عنوان “Raipura Solar Power Plant Project” را به بانک بریکس ارائه داد. هزینه انجام این پروژه ۱۵۳ میلیون دلار است. طرف وام گیرنده دولت بنگلادش بوده و اجرای پروژه بر عهده دو نهاد «وزارت نیرو، انرژی و منابع معدنی بنگلادش» است. در سند پژوهش توضیح داده شده که اقتصاد بنگلادش در سال های اخیر رشد بسزایی داشته است، اما به دلیل بالا بودن هزینه برق در این کشور و همچنین به دلیل اینکه تولید برق آن به واردات سوخت های فسیلی وابسته است، درخواست تامین مالی برای احداث نیروگاه خورشیدی کرده است.

پروژه مذکور برای ساخت یک نیروگاه خورشیدی به ظرفیت ۱۵۰ مگاوات در منطقه Raipura در شهرستان Narsingdi از بخش Dhaka طراحی شده است. همچنین احداث خطوط انتقال برق به مسافت ۱۵ کیلومتر برای انتقال برق تولیدی نیروگاه به پست برق Marjal از سمت دولت بنگلادش درخواست شده است. بانک بریکس پس از بررسی اهمیت پروژه و بهره وری اقتصادی آن، به مزیت های مهمی در این پروژه رسید که شامل موارد زیر است:

۱. کاهش هزینه تولید برق در بلندمدت، زیرا انرژی خورشیدی هزینه سوخت ندارد.

۲. کاهش وابستگی به واردات سوخت و در نتیجه کاهش آسیب پذیری در برابر نوسانات قیمت جهانی.

۳. تقویت امنیت انرژی و پایداری شبکه برق بنگلادش.

۴. ایجاد زیرساختی که می تواند در آینده ظرفیت بیشتری از انرژی های تجدیدپذیر را به شبکه متصل کند.

به همین خاطر، حدود ۸۵ درصد از هزینه های کل پروژه (معادل ۱۳۰ میلیون دلار) توسط بانک بریکس تامین می شود.

بانک توسعه جدید می تواند با توجه به اهداف موجود، به دولت های عضو وام پرداخت کند یا حتی در برخی موارد با ضمانت دولت، به سازمان های مجری پروژه تسهیلات بدهد. اما یکی از نکات قابل توجه در این بانک این است که وام ها فقط به نهادهای دولتی اعطا نمی شوند، بلکه شرکت های خصوصی کشورهای عضو نیز می توانند از این تسهیلات استفاده کنند؛ البته بر اساس شرایط و سیاست های خاص این بانک.

برای مثال، یکی از شرایط آن برای شرکت های خصوصی این است که پروژه حتما باید در کشور عضو اجرا شود. مورد دوم این است که پروژه باید در حوزه های مورد حمایت این بانک قرار بگیرد؛ مانند پروژه های تجدیدپذیر، زیرساخت ها، پروژه های اقلیمی، پروژه های توسعه پایدار و مواردی از این قبیل. شرط سوم این است که پروژه باید از نظر اقتصادی قابل توجیه باشد؛ بانک پروژه های مورد نظر را که برای سرمایه گذاری انتخاب می کند، از جنبه هایی چون بازگشت سرمایه، ریسک سرمایه گذاری، درآمد حاصله، اثر توسعه ای آن برای دولت عضو و همچنین آثار زیست محیطی بررسی می کند. در نهایت، شرط آخر مربوط به اعتبارات مالی آن شرکت است؛ شرکت خصوصی باید به بانک نشان دهد که توان بازپرداخت وام را دارد و صورت های مالی قابل قبولی ارائه دهد که این خود نشان دهنده ساختار مدیریتی قوی آن شرکت و مدیریت ریسک اعتبارات مالی است.

ایران در ۱ ژانویه ۲۰۲۴ به طور رسمی عضو گروه بریکس شد، اما عضویت در بریکس به معنای عضویت خودکار در بانک توسعه جدید نیست. رئیس کل بانک مرکزی ایران در ژوئن ۲۰۲۵ اعلام کرد که دیداری با رئیس بانک توسعه جدید (دیلما روسف) داشته و خواهان عضویت ایران در این بانک شده است. مذاکرات اولیه آغاز شده، اما همچنان عضویت حقوقی و رسمی ایران در این بانک تکمیل نشده است. اگر ایران بخواهد عضو این بانک شود، باید بخشی از سهام آن را خریداری کند؛ البته میزان سهم هر عضو از پیش تعیین شده نیست و در زمان مذاکرات، میزان دقیق سهم توسط هیئت رئیسه و اعضای بانک تعیین می شود.

ذکر این نکته مهم است که ایران تحت تحریم های سنگین بین المللی قرار دارد. با وجود اینکه این بانک یک نهاد مستقل است، اما برای تامین منابع مالی خود در بازارهای جهانی باید اوراق قرضه منتشر کند و این به معنای آن است که باید با بانک های بین المللی همکاری داشته باشد تا بتواند رتبه اعتباری خود را حفظ کند؛ در نتیجه، تحریم های مالی ایران می تواند کار را برای کشورمان سخت تر و پیچیده تر کند. با این حال، در نهایت پس از عضویت، ایران نیز می تواند مانند سایر اعضا درخواست تامین مالی برای پروژه های خود در چارچوب اهداف این بانک داشته باشد. نکته اساسی اینجاست که میزان وام پرداخت شده به کیفیت پروژه، اهمیت آن و در نهایت به ارزیابی خود بانک بستگی دارد و عدد ثابتی برای هر کشور در اساسنامه تعیین نشده است؛ همان طور که برای اعضای جدید مانند بنگلادش، مصر، امارات و سایر اعضا تاکنون چندین مورد تامین مالی صورت گرفته است.