حقوق بین الملل و پاسداری از قاچاق اموال فرهنگی

24 آبان 1405 - خواندن 12 دقیقه - 9 بازدید

« نبرد خاموش بر سر حافظه بشریت: جنگ جهانی علیه قاچاق اموال فرهنگی و مسئولیت ایران در پاسداری از میراث تمدن »


( به مناسبت روز جهانی مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی ،  ۱۴ نوامبر / ۲۳ آبان )





نویسنده : سید کیهان اسدی

پژوهشگر حقوق بین الملل و مدرس دانشگاه

S.kayhanasadi@gmail.com


مقدمه :

میراث فرهنگی، شناسنامه تمدن هاست؛  آنچه یک ملت را به گذشته اش پیوند می دهد، آینده اش را الهام می بخشد و هویت جمعی اش را تثبیت می کند. اما در جهان امروز، این میراث در معرض بزرگ ترین تهدید تاریخ مدرن قرار گرفته است: تجارت غیرقانونی اموال فرهنگی که به حق آن را  « جنگ خاموش علیه حافظه بشریت »  می نامند. جنگی بی صدا اما پرفساد، بی رحم اما پردرآمد، و پنهان اما بی نهایت مخرب.

۱۴ نوامبر، روز جهانی مبارزه با قاچاق اموال فرهنگی، تنها یک تاریخ نمادین نیست. این روز فراخوانی است به تمام ملت ها، دولت ها، رسانه ها، هنرمندان، دانشگاهیان و نهادهای مدنی که در برابر این دزدی سازمان یافته از تاریخ انسانیت، ساکت نمانند.

ایران، با بیش از یک میلیون محوطه باستانی شناسایی شده و شناسایی نشده، از غنی ترین کشورهای جهان در حوزه میراث فرهنگی است؛ اما همین غنا، آن را در معرض بیشترین آسیب قرار داده است. از سفال های چند هزار ساله تا الواح هخامنشی، از نسخه های خطی تا اشیای مفرغی کردستان ، لرستان و …. ، همه سالانه هدف سوداگرانی قرار می گیرند که تاریخ را به کالایی قابل معامله تبدیل کرده اند.

در این مقاله ، سعی کرده ام با رویکردی جامع و چندبعدی، به بررسی ابعاد حقوقی، بین المللی، تاریخی، اجتماعی و اجرایی قاچاق اموال فرهنگی و وظایف ایران در مبارزه با آن بپردازم .

بخش یک: قاچاق اموال فرهنگی؛ یک بحران جهانی با پیامدهای تمدنی

۱. قاچاق فرهنگی، سومین تجارت غیرقانونی جهان

پس از قاچاق مواد مخدر و اسلحه، قاچاق آثار تاریخی سومین تجارت پرسود غیرقانونی جهان است؛ بازاری که گردش مالی آن بین ۱۰ تا  ۱۸ میلیارد دلار در سال تخمین زده می شود.

این حجم عظیم نشان می دهد که قاچاق میراث فرهنگی یک رفتار مجرمانه ساده نیست؛ بلکه صنعتی سازمان یافته است که مافیا، حراج خانه های خصوصی، مجموعه داران، واسطه ها، محقق نمایان و حتی بازیگران سیاسی در آن نقش دارند.

۲. پیامدهای فرهنگی و هویتی قاچاق

• گسست تاریخی ملت ها

• تخریب هویت جمعی

• نابودی روایت های تاریخی بومی

• سیطره نگاه های استعماری بر میراث کشورها

• پایان ناپذیری حفاری های مخرب

چنین آسیبی قابل جبران نیست؛ زیرا وقتی یک اثر فرهنگی از بستر تاریخی اش جدا می شود، دیگر فقط یک شیء نیست، بلکه بخشی از حافظه یک ملت است که برای همیشه گم می شود.

بخش دو: دلایل توسعه قاچاق اموال فرهنگی

۱. جنگ ها و بی ثباتی سیاسی

نمونه های برجسته:

• سوریه و عراق پس از ۲۰۱۱

• یمن از ۲۰۱5

• افغانستان پس از ۲۰۲۱

داعش، القاعده، طالبان و دیگر گروه ها از فروش آثار باستانی برای تامین هزینه جنگ استفاده کرده اند.

۲. عوامل اقتصادی اجتماعی

• فقر و نبود فرصت های شغلی

• نبود آموزش فرهنگی در مناطق تاریخی

• وسوسه مالی حفاری غیرمجاز در روستاها

• بی توجهی به ظرفیت گردشگری

۳. ضعف نظام های حقوقی و اجرایی

در برخی کشورها، قوانین مجازات سبک و فاقد بازدارندگی است.

۴. تقاضای بازارهای غربی

حراج خانه های اروپایی و آمریکایی بدون شفافیت کافی، سال هاست در این تجارت نقش دارند.

بخش سه: چارچوب حقوق بین الملل؛ سلاح جهانی علیه قاچاق

۱. کنوانسیون ۱۹۷۰ یونسکو

ارکان اصلی:

• مبارزه با واردات، صادرات و انتقال غیرقانونی آثار فرهنگی

• ثبت و مستندسازی اجباری

• استرداد اموال مسروقه

• ایجاد نظام ملی حفاظت

این کنوانسیون پایه دیپلماسی فرهنگی امروز جهان است و تقریبا همه کشورها، از جمله ایران، عضو آن هستند.

ایران در سال ۱۳۵۳ به عضویت آن درآمده است و بنابراین موظف به اجرای کامل تعهدات آن است .

۲. کنوانسیون UNIDROIT 1995  ( ضروری ترین سند برای ایران )

این کنوانسیون مکمل یونسکوست و فرآیند استرداد بین المللی اموال فرهنگی را تسهیل می کند.

کارکرد:

• بازگرداندن اموال سرقتی بدون نیاز به اثبات مالکیت تاریخی

• الزام دارنده اثر به نشان دادن حسن نیت

• قانونی دانستن بازگرداندن آثار حتی پس از خرید رسمی

متاسفانه ایران هنوز به این سند مهم نپیوسته است و

پیوستن ایران به این سند، قدرت حقوقی کشور را برای استرداد آثار به شدت افزایش می دهد.

۳. کنوانسیون ۱۹۵۴ لاهه و پروتکل های آن

این سند ایران را ملزم می کند که حتی در شرایط جنگی نیز از اموال فرهنگی خود و حتی کشور متخاصم حمایت کند. این مساله اهمیت بسیاری دارد زیرا بخش زیادی از قاچاق، در دوره جنگ ها اتفاق می افتد.

در مورد حفاظت از میراث فرهنگی در زمان جنگ

• جلوگیری از غارت

• مجازات جنایت کاران جنگی

• حفاظت از آثار فرهنگی کشور متخاصم

• مستندسازی ویژه در مناطق جنگی

۴. قطعنامه های شورای امنیت علیه قاچاق

قطعنامه های 2199 و 2253 تاکید می کنند که خرید آثار تاریخی مناطق جنگی « تامین مالی تروریسم » محسوب می شود.

۵. نقش اینترپل

اینترپل در زمینه اموال فرهنگی بانک اطلاعات ویژه ای دارد و با صدور اعلان های ویژه، به شناسایی اشیای سرقت شده کمک می کند.

بانک اطلاعات جهانی Stolen Works of Art

اعلان های قرمز و آبی پیگیری آثار دزدیده شده از ۱۹۴ عضو پلیس بین الملل تشکیل شده است . که به کشورها کمک شایانی می کند

بخش چهار: قوانین ملی ایران؛ چارچوب تقویت شده

ایران از نخستین کشورهایی است که به اهمیت میراث تاریخی توجه کرده و از ۱۳۰۹ قانون اختصاصی دارد.

۱. قانون حفظ آثار ملی (۱۳۰۹)

• تعیین اموال فرهنگی به عنوان «اموال ملی»

• ممنوعیت حفاری بدون مجوز

• سلب مالکیت خصوصی در موارد خاص

۲. قانون مجازات اسلامی ( تعزیرات ) ؛ مواد ۵۵۸ تا ۵۶۹

سرقت آثار یا تخریب آثار تاریخی:

• حبس ۱ تا ۱۰ سال

• جزای نقدی سنگین

به عنوان مثال :

ماده 558 – هر کس به تمام یا قسمتی از ابنیه ، اماکن ، محوطه ها و مجموعه های فرهنگی – تاریخی یا مذهبی که در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است ، یا تزیینات ، ملحقات ، تاسیسات ، اشیاء و لوازم و خطوط و نقوش منصوب یا موجود در اماکن مذکور ، که مستقلا نیز واجد حیثیت فرهنگی – تاریخی یا مذهبی باشد ، خرابی وارد آورد علاوه بر جبران خسارات وارده به حبس از یک الی ده سال محکوم می شود.

و یا :

قانون مجازات اخلالگران در نظام اقتصادی کشور

هر گونه اقدامی به قصد خارج کردن میراث فرهنگی یا ثروتهای ملی اگر چه به خارج کردن آن نیانجامد قاچاق محسوب و کلیه اموالی که برای خارج کردن از کشور در نظر گرفته شده است مال موضوع قاچاق تلقی و به سود دولت ضبط می گردد.

۳. قانون جلوگیری از خرید و فروش اشیای عتیقه (۱۳۱۱)

• ممنوعیت خرید و فروش آزادانه

• الزام ثبت در وزارت میراث فرهنگی

۴. یگان حفاظت میراث فرهنگی :

کارکرد :

• هزاران کشف سالانه

• دستگیری باندهای مجهز

• همکاری با پلیس فتا، نیروی انتظامی و مرزبانی

چالش ها:

• کمبود تجهیزات

• وسعت بسیار زیاد محوطه های باستانی ایران

۵. نقش قوه قضاییه :

• دادسرای ویژه میراث فرهنگی

• صدور بخشنامه برای برخورد قاطع

• تشکیل کمیته تخصصی قضات آموزش دیده

بخش پنج: وظایف دولت ایران در سه سطح ملی، منطقه ای و بین المللی

۱. سطح ملی :

• تدوین قانون جامع میراث فرهنگی

• ایجاد بانک اطلاعات ملی اموال فرهنگی

• دیجیتالی سازی کامل موزه ها و محوطه ها

• استفاده از فناوری های نو (هوش مصنوعی، پهپادها، GIS)

• کنترل دقیق گمرک ها و مرزها

۲. سطح منطقه ای :

همکاری ایران با:

• عراق

• افغانستان

• ارمنستان

• ترکیه

• کشورهای حوزه خلیج فارس

هدف:

• جلوگیری از خروج اموال فرهنگی از مسیرهای ترانزیتی

• امضای توافق های دوجانبه برای استرداد آثار

۳. سطح بین المللی :

• طرح دعاوی حقوقی علیه حراج خانه های خارجی

• فعال سازی دیپلماسی فرهنگی سفارتخانه ها

• ایجاد پرونده های بین المللی استرداد آثار

بخش شش: نقش بی بدیل مردم، دانشگاه ها، سازمان های مردم نهاد و رسانه ها

۱. مردم :

• گزارش حفاری غیرمجاز

• مشارکت داوطلبانه در مراقبت از آثار محلی

• احترام به میراث فرهنگی در گردشگری

• خودداری از خرید اشیای تاریخی

۲. دانشگاه ها و پژوهشگران :

• آموزش نیروهای متخصص

• ایجاد رشته های میان رشته ای مانند «حقوق میراث فرهنگی»

• پژوهش درباره مالکیت فرهنگی و حقوق بازگردانی

۳. سازمان های مردم نهاد (NGOs) :

• تشکیل گروه های دیده بان میراث

• اجرای برنامه های آگاهی بخشی روستایی

• جمع آوری کمک برای مرمت بناهای تاریخی

• مطالبه گری درباره استرداد آثار ایران در خارج از کشور

۴. رسانه ها و سلبریتی های فرهنگی :

• تولید برنامه های ویژه

• معرفی پرونده های سرقت

• ایجاد مطالبه اجتماعی گسترده

• مبارزه با عادی سازی خریدوفروش آثار

بخش هفت: مصادیق برجسته قاچاق — درس های مهم برای ایران

۱. جهان:

• تخریب و غارت موزه موصل توسط داعش

• خروج هزاران شیء از لیبی، مصر و مالی

• قاچاق و فروش گسترده مجسمه های کامبوج، تایلند و نپال

• پرونده های جنجالی علیه موزه های بزرگ جهان

۲. ایران:

• بازگرداندن ۲۵۰۰ لوح هخامنشی از آمریکا

• پرونده قاچاق اشیای مفرغ لرستان

• خروج غیرقانونی نسخه های خطی نفیس

• حفاری های غیرمجاز در نصف جهان، ری، شهرری، نهاوند، جیرفت، کرمانشاه و کردستان

• کشف و ضبط هزاران شیء در ۵ سال اخیر

این مصادیق نشان می دهند که قاچاق میراث فرهنگی، یک تهدید کاملا واقعی برای ایران است.

بخش هشت: چالش ها و آسیب شناسی گسترده تر

۱. ضعف بازدارندگی برخی مجازات ها

اگرچه قانون ایران قوی است، اما در برخی پرونده ها مجازات ها با سود قاچاق تناسب ندارند.

۲. کمبود نیروهای تخصصی

محوطه های ایران گسترده اند اما تعداد کارشناسان کافی نیست.

۳. ضعف هماهنگی نهادی

نیاز است سازمان میراث فرهنگی، قوه قضاییه، پلیس، گمرک و وزارت اطلاعات سامانه یکپارچه داشته باشند.

۴. ضعف آموزش عمومی

در بسیاری از روستاها و مناطق مهم در ایران هنوز اهمیت میراث فرهنگی درک نشده است.

بخش نه: راهکارهای عملی، نوآورانه و قابل اجرا

الف) اصلاحات حقوقی :

• افزایش مجازات ها

• تصویب «قانون جامع میراث فرهنگی»

• پیوستن فوری به کنوانسیون UNIDROIT

ب) اقدامات فناوری محور :

• پایش محوطه ها با پهپاد

• استفاده از سنسورهای زیرزمینی

• ساخت سامانه هوش مصنوعی کشف حراج های مشکوک

ج) دیپلماسی فعال :

• شکایت قضایی علیه حراج خانه های بزرگ

• تشکیل کارگروه منطقه ای ایران – عراق – افغانستان

د) اقدامات مردمی :

• طرح «هر شهروند، یک حافظ میراث»

• ایجاد گروه های داوطلب برای نگهبانی از آثار

ه) آموزش و رسانه :

• تولید سریال و مستند

• ایجاد جشنواره سالانه «حافظان میراث ایران»

• آموزش دانش آموزان از پایه ابتدایی


جمع بندی نهایی :

میراث فرهنگی، صندوق امانت نسل های گذشته در دست ماست. قاچاق اموال فرهنگی تنها جرم علیه اموال نیست؛ جنایت علیه هویت و آینده انسانیت است. ایران به عنوان یکی از ستون های تمدن جهانی، مسئولیتی تاریخی، حقوقی، اخلاقی و فرهنگی دارد تا در خط مقدم این نبرد قرار گیرد.

۱۴ نوامبر ( ۲۳ آبان ) روزی است برای یادآوری این حقیقت که اگر امروز میراث مان را حفاظت نکنیم، فردا بخشی از وجود تاریخی مان را نخواهیم شناخت.

در این نبرد، دولت، ملت، رسانه ها، دانشگاه ها، نهادهای بین المللی و تک تک شهروندان ایرانی باید دوشادوش یکدیگر بایستند.

حفاظت از میراث فرهنگی، حفاظت از ایران و هویتمان است.